Ze staan aan onze kant, de aardslakken. En zeker de mooiste (en grootste) van allemaal, de grote aardslak. Die reus, van tot wel 20 centimeter, is onze grote helper in de strijd tegen andere naaktslakken. Die staan er natuurlijk niet goed op. Deze slijmerige wezens eten onze sla en andere tuinplanten op. Maar aardslakken jagen op andere naaktslakken en eten hun eitjes op. En verder voeden ze zich vooral met aas en plantenresten. En toegegeven, af en toe bezondigen ze zich ook wel eens en vreten van onze planten. Dat zij ze vergeven. Ze zijn heel fraai van tekening. Niet voor niets is hun tweede naam tijgerslak. En ze hebben een spectaculair seksleven.

Vond je deze aflevering de moeite waard? Stuur hem door naar iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Elke woensdag een nieuwe aflevering, elk weekend de nieuwsbrief. Gratis, in het Nederlands, op mennoenerwin.nl.

Wil je lid worden? Eén klik, en je mist niets meer: de podcast in je feed, de nieuwsbrief in je inbox.

Word gratis lid

Natuurwandeldagboek

Menno’s maandboek over wat er in de natuur te zien is, met de Natuurwandeldagboek-app. Boek €24,95 + €4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor €79. Verschijnt in het voorjaar van 2027 (NL).

Pre-order Natuurwandeldagboek

Oktober als maand van prachtig verval

Populieren verliezen als eerste bomen hun bladgroen. Dat wil zeggen, ze breken chlorofyl af om de grondstoffen in een volgend seizoen her te gebruiken. Voor ons levert da t een prachtig kleurenspektakel op van de resterende rood-bruin-gele kleurpigmenten. Minder kleurrijk, maar minstens zo mooi van vorm is in deze tijd het verval van de bloeiwijzen van het harig wilgenroosje. Imposante stengels met verwarde resten van vruchtpluizen. Afbraak, maar met de belofte van een nieuwe bloeiperiode in het late voorjaar. Vlak naast elkaar onder een eik twee koningsvarens. De een nog groen als in de zomer, de ander al helemaal in geel en roodbruine tinten. Een verwarrend beeld, om nog lang over te peinzen.

Planten blijven in oktober bloeien. Natuurlijk de hele jaar door bloeiers als madeliefje en dagkoekoeksbloem. Anderen zetten al door v anaf mei, zoals duizendblad, gewone berenklauw en rode klaver. Maar dan kom je ineens een plek met de verwant en relatief late klaversoort het hazenpootje tegen. Wat een elegante verschijning. Het blijft nu elke dag lonen om naar paddenstoelen uit te kijken. Er zijn er deze maand nog net wat meer dan in de andere topmaand september. Onder de bomen vallen de groepen goudgele zwavelkoppen op. En in het weiland verschillende russula’s, parasolzwammen en ammonieten. Pas op met die ammonieten, sommige lijken op veldchampignons maar zijn onze giftigste paddenstoel de groene knolammmoniet. Ineens zie je langs het fietspad de geschubde inktzwam verschijnen. En in het weiland kom je zomaar schoonheden als de plooirokjes tegen. Of even later een heel subtiel paddenstoeltje. Dat bleek het izabelkleurige breeksteeltje te zijn. Dan kan de dag niet meer stuk.

Vogels hoor je niet veel meer, of het moeten groepen overvliegende grauwe en kolganzen zijn. En natuurlijk lawaaiige vaste bewoners als de groene specht en gaaien. Af en toe in de schemering een wolk overvliegende spreeuwen, altijd goed voor een glimlach. De vaste tuinvogelbezetting beg int zich iets meer te interesseren voor de pindakaasbollen. En het is grappig om te zien hoe kool- en pimpelmezen weer vreselijk moeten wennen aan de zonnepitbak die weer aan het venster hangt. Alsof ze zich daarop niet in het voorjaar ongeduldig en elkaar verdringend op gestort hadden. Van de zoogdieren is weinig te merken, met uitzondering van de egelbevolking. Die verraden hun aanwezigheid door het dagelijks grondig legen van de bak met eiwitrijk kattenvoer in hun voerhuis. En maken het ook weer spannend. Wanneer blijft het voer liggen , en zijn ze aan hun winterslaap begonnen?

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.

Word gratis lid

🍄 Welke paddenstoel kwam jij deze week tegen?

Zwavelkop, parasolzwam of een piepklein breeksteeltje: op de gratis maandpagina’s van het Natuurwandeldagboek lees je wat er nu buiten te zien is, en in de app noteer je je eigen vondsten, tot 25 waarnemingen gratis.

Lees de maandpagina’s

Liever op papier? Menno’s Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek €24,95 + €4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor €79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.

Pre-order het Natuurwandeldagboek

Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Populieren verliezen als eerste bomen hun bladgroen. Dat wil zeggen, ze breken chlorofyl af om de grondstoffen in een volgend seizoen her te gebruiken. Voor ons levert dat een prachtig kleurenspektakel op van de resterende rood-bruin-gele kleurpigmenten. Minder kleurrijk, maar minstens zo mooi van vorm is in deze tijd het verval van de bloeiwijzen van het harig wilgenroosje. Imposante stengels met verwarde resten van vruchtpluizen. Afbraak, maar met de belofte van een nieuwe bloeiperiode in het late voorjaar. Soms is het beeld verwarrend. Vlak naast elkaar twee koningsvarens, de een nog groen als in de zomer, de ander al helemaal in geel en roodbruine tinten.

Bloeiende planten zijn er ook nog. Steeds meer lijkt het wel, of dat met het klimaat te maken kan hebben? Natuurlijk is oktober de maand van paddenstoelen, van de ene op de ander dag bovengronds. Vogels houden zich terug, vooral nieuwe binnenkomers als ganzen en eenden doen van zich horen.

Vond je deze aflevering de moeite waard? Stuur hem door naar iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Abonneer nu

Elke woensdag een nieuwe aflevering, elk weekend de nieuwsbrief. Gratis, in het Nederlands, op mennoenerwin.nl.

Wil je lid worden? Eén klik, en je mist niets meer: de podcast in je feed, de nieuwsbrief in je inbox.

Word gratis lid

Natuurwandeldagboek

Menno’s maandboek over wat er in de natuur te zien is, met de Natuurwandeldagboek-app. Boek €24,95 + €4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor €79. Verschijnt in het voorjaar van 2027 (NL).

Pre-order Natuurwandeldagboek

De podcast blijft gratis.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Onze maan: feiten en vragen

De zon gaat in het oosten op en in het westen onder. Daartussen staat de zon bij ons in het zuiden. Precies het zelfde geldt in de nacht voor maan en sterrenhemel. De vraag of zon en maan bij ons ooit in het noorden staan kan eenduidig met nee beantwoord worden. We weten dat aarde dagelijks om zijn as draait. Dat wekt de illusie dat de hemel, zowel als we naar de zon als naar de maan kijken om ons heen draait, maar in feite draaien wij onder de hemel door. De aarde met de maandelijks eromheen draaiende maan cirkelen in een jaar om de zon. Vanuit de sterrenhemel gezien draait de maan in 27,3 dagen om de aarde heen. Maar vanuit de zon gezien heeft de aarde na een maand dan ook al weer een twaalfde van haar jaarlijkse reis om de zon afgelegd. En daarom is vanuit dat zonneperspectief de maan dan ook al 29,5 dagen onderweg voor ze vanuit een maanstand (zoals volle maan of nieuwe maan) in de volgende aanbeland is.

De berekening komt er op uit dat de maan dagelijks op zijn baan om de aarde ruim 88000 kilometer aflegt. Daarbij blijft de afstand tot de aarde zo’n 380.000 kilometer. De relatie tussen aarde en maan is hecht. Met haar massa en nabijheid verhindert de maan spontane slingeren van de aarde in de ruimte zoals we die bij andere planeten wel zien. De massa van onze maan in verhouding tot die van de aarde (1/81e) is groter dan bij manen van andere planeten in ons zonnestelsel. We weten niet of de maan ooit van de aarde is afgesplitst. De meeste aanwijzingen gaan eerder naar de maan als resultaat van een langs schuren van een andere vroege planeet Theia.

Abonneer nu

Ons zonnestelsel is 4,567 miljard jaar oud, gemeten aan radioactieve vervaltijden. Vlak daarna (goed vijftig miljoen jaar later) zou de voorloper van de aarde geschampt zijn door de tien keer kleinere protoplaneet Theia. Of misschien was het een echte botsing. In elk geval droeg de ontmoeting er aan bij dat de aarde 23.5 graden uit het lood kwam te staan. Aan die scheve stand ten opzicht van de zon danken we nu onze seizoenen. Bij de ontmoeting van aarde en Theia zou zoveel materiaal zijn vrijgekomen dat daaruit de maan ontstond. Onderzoek aan maanstenen bevestigt dat de samenstelling van de aardmantel en maan erg op elkaar lijkt. Het maanoppervlak bestond bij het ontstaan uit gesmolten gesteente (magma). De zwaartekracht van de maan en aarde hebben een grote invloed op elkaar. Een gevolg daarvan is dat de maan in de maandelijkse cyclus om de aarde synchroon met de aarde meedraait, met altijd dezelfde kant naar ons toe gericht. En natuurlijk zien we de aantrekkingskracht van maan en aarde, samen met die van de zon dagelijks terug in het ontstaan van eb en vloed. De maan kan door de grootte en de afstand tot de aarde soms de zon voor ons afdekken, geheel of gedeeltelijk. Maar altijd maar voor korte tijd.

Voor een bioloog is er in dit verhaal over de maan weinig plaats. Geen dampkring, geen lucht of zuurstof, geen voedsel en vloeibaar water aan de oppervlakte. Wel veel straling, en door de lange periodes met en zonder zon een temperatuur die wisselt tussen plus 120 graden en minus 230 graden Celsius. Daar kan geen leven zoals we dat op aarde kennen mee omgaan. Behalve natuurlijk als het menselijk vernuft een eigen atmosfeer en water en voedsel meeneemt, en zorgt voor afscherming tegen straling en te extreme temperaturen. Waarom zouden mensen dat doen? Misschien willen ze platina oogsten, heliumgas en een heel klein beetje waterijs. Dat ijs is pas in 2009 ontdekt. Men vermoedt dat het afkomstig is van ingeslagen kometen en meteoren, of uit reacties met zonnestormen. Het is eenvoudiger raketten te laten starten vanaf de maan dan van de aarde, door de geringere zwaartekracht. Handig voor wie naar Mars wil. Of iets boosaardigs richting aarde wil ondernemen. Voor een bioloog is er op aarde nog veel werk aan de winkel. Iets te veel om zich erg druk te maken over de maan.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.

Word gratis lid

🌙 Waar stond de maan toen jij hem zag?

Hoog in het zuiden, laag boven de daken in het oosten, een dun sikkeltje of bijna vol: noteer bij je avondommetje wat je ziet in de Natuurwandeldagboek-app, tot 25 waarnemingen gratis.

Probeer de app gratis

Liever op papier? Menno’s Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek €24,95 + €4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor €79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.

Pre-order het Natuurwandeldagboek

Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin

De zon gaat in het oosten op en in het westen onder. Daartussen staat de zon bij ons in het zuiden. Precies het zelfde geldt in de nacht voor maan en sterrenhemel. De vraag of zon en maan bij ons ooit in het noorden staan kan eenduidig met nee beantwoord worden. We weten dat aarde dagelijks om zijn as draait. Dat wekt de illusie dat de hemel, zowel als we naar de zon als naar de maan kijken om ons heen draait, maar in feite draaien wij onder de hemel door. De aarde met de maandelijks eromheen draaiende maan cirkelen in een jaar om de zon.

Vanuit de sterrenhemel gezien draait de maan in 27,3 dagen om de aarde heen. Maar vanuit de zon gezien heeft de aarde na een maand dan ook al weer een twaalfde van haar jaarlijkse reis om de zon afgelegd. En daarom is vanuit dat zonneperspectief de maan dan ook al 29,5 dagen onderweg voor ze vanuit een maanstand (zoals volle maan of nieuwe maan) in de volgende aanbeland is. De berekening komt er op uit dat de maan dagelijks op zijn baan om de aarde ruim 88000 kilometer aflegt. Daarbij blijft de afstand tot de aarde zo’n 380.000 kilometer. De relatie tussen aarde en maan is hecht. Met haar massa en nabijheid verhindert de maan spontane slingeren van de aarde in de ruimte zoals we die bij andere planeten wel zien. De massa van onze maan in verhouding tot die van de aarde (1/81e) is groter dan bij manen van andere planeten in ons zonnestelsel. We weten niet of de maan ooit van de aarde is afgesplitst. De meeste aanwijzingen gaan eerder naar de maan als resultaat van een langs schuren van een andere vroege planeet Theia.

Vond je deze aflevering de moeite waard? Stuur hem door naar iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Abonneer nu

Elke woensdag een nieuwe aflevering, elk weekend de nieuwsbrief. Gratis, in het Nederlands, op mennoenerwin.nl.

Wil je lid worden? Eén klik, en je mist niets meer: de podcast in je feed, de nieuwsbrief in je inbox.

Word gratis lid

Natuurwandeldagboek

Menno’s maandboek over wat er in de natuur te zien is, met de Natuurwandeldagboek-app. Boek €24,95 + €4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor €79. Verschijnt in het voorjaar van 2027 (NL).

Pre-order Natuurwandeldagboek

De podcast blijft gratis.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Het spannende wortelleven.

Het ondergrondse leven is voor planten een spannende aangelegenheid. Planten, en zeker bomen hebben houvast nodig. Planten kunnen niet leven zonder water en voedingsstoffen. Wortels zorgen voor verankering in de grond. Soms vertakt in een wortelgestel van zijwortels als bij de winterpeen. Of via een bundel van bijwortels, zoals bij de prei. Alle planten hebben minuscule wortelharen op hun wortels. Daardoor komen zowel water als voedingsstoffen in de plant. Door de opname van mineralen wordt in het merg van de wortel water aangetrokken (door osmotische druk). Zo ontstaat er een overdruk die via de houtvaten voor watertransport naar boven zorgt. Deze worteldruk is soms meerdere atmosfeer groot. Wortelharen zijn dus essentieel voor de plant. Ze hebben een korte levensduur, worden snel vervangen en haast nooit ouder dan drie dagen. Wortels kunnen snel groeien. De zwaartekracht zorgt er voor dat de hoofdwortel altijd naar beneden groeit. Deze positieve geotropie berust vaak op zetmeelkorreltjes in de wortelcellen. Maar het kan ook anders.

Bijvoorbeeld in planten waar de wortelcellen geen zetmeelkorrels hebben. Daar speelt het gewicht van de vloeistof dat drukt op de celwand een rol, mogelijk samen met een inwendig cel skelet. De snelheid waarmee wortels groeien is indrukwekkend, anderhalve centimeter per dag is heel normaal. Voor die groei zijn voldoende water en zuurstof de twee essentiële beperkingen. Daarom groeien ook boomwortels meestal niet dieper dan een anderhalve meter. Het verhaal dat bomen ondergronds net zo groot zouden zijn als bovengronds is een sprookje. Bij uitzondering hebben bomen tussen rotsformaties of in grotsystemen langere wortels. Het record staat op 120 meter, bij een vijgenboom in Zuid Afrika. Die pompt in de Echo Caves elke dag 25 liter water de 120 meter en dan nog de hele stam omhoog. Dat gebeurt trouwens niet alleen dankzij de worteldruk. Cohesiekrachten zijn vaak nog belangrijker. De onderlinge aantrekking van watermoleculen zorgt voor een waterkolom waarin een druk van honderden atmosfeer kan ontstaan. Deze ijzersterke draden van water zorgen ook in de hoogste bomen van boven de honderd meter voor de watervoorziening, zoals bij Sequoia’s en eucalyptusbomen. Zuigspanning ontstaat door verdamping in de bladeren. Die wordt doorgegeven via stengel of stam naar de wortels. De enorme zuigspanning in de reuzenbomen is trouwens ook de reden dat die bomen niet nog hoger kunnen groeien. De huidmondjes, nodig voor de groei door de opname van koolzuurgas, functioneren niet meer bij een nog hogere spanning.

Wortels kunnen ook nog een andere eigenschap hebben: opslag van reservevoedsel. Veel van onze akkerbouw berust daar op. We gebruiken een veelvoud aan wortelgewassen zoals Knolselderij, Koolraap, Rode biet, Cichorei, Pastinaak, Schorseneer, Suikerbiet, Voederbiet, Witlof, Winterwortel en Peen. Aardappels horen niet in dit rijtje thuis, dat zijn verdikkingen van de stengel. Er is nog veel meer variatie in wortelvormen. Klimop heeft (onschuldige) adventiefwortels waarmee de plant zich aan een wand of boomstam hecht. En dan zijn er extra luchtwortels vanaf de stengel, mangrove wortels waarmee planten in een knol op het water kunnen ademen of plankwortels die een extra stevigheid onder aan de stam geven. Een heel slimme symbiose is te vinden in de wortels van vlinderbloemigen. Dat is de plantenfamilie waartoe pinda’s, sojabonen en ook alle andere boon en erwtensoorten horen, Maar ook de luzerne, wikkes, klavers en lupines. Zij hebben allemaal stikstofwortelknolletjes waarin stikstofbindende bacteriën leven. Ze verzorgen dus hun eigen bemesting, en worden behalve als voedselplanten ook veel gebruikt als groenbemesters.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.

Word gratis lid

🌱 Welke wortels zie jij boven de grond?

Klimop tegen een muur, een omgewaaide boom met zijn wortelkluit omhoog, knolletjes aan een uitgetrokken klaver: noteer wat je tegenkomt in de Natuurwandeldagboek-app, tot 25 waarnemingen gratis.

Probeer de app gratis

Liever op papier? Menno’s Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek €24,95 + €4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor €79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.

Pre-order het Natuurwandeldagboek

Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Het ondergrondse leven is voor planten een spannende aangelegenheid. Planten, en zeker bomen hebben houvast nodig. Planten kunnen niet leven zonder water en voedingsstoffen. Wortels zorgen voor verankering in de grond. Soms vertakt in een wortelgestel van zijwortels als bij de winterpeen. Of via een bundel van bijwortels, zoals bij de prei. Alle planten hebben minuscule wortelharen op hun wortels. Daardoor komen zowel water als voedingsstoffen in de plant.

Door de opname van mineralen wordt in het merg van de wortel water aangetrokken (door osmotische druk). Zo ontstaat er een overdruk die via de houtvaten voor watertransport naar boven zorgt. Deze worteldruk is soms meerdere atmosfeer groot. Wortelharen zijn dus essentieel voor de plant. Ze hebben een korte levensduur, worden snel vervangen en haast nooit ouder dan drie dagen. Wortels kunnen snel groeien. De zwaartekracht zorgt er voor dat de hoofdwortel altijd naar beneden groeit. Deze positieve geotropie berust vaak op zetmeelkorreltjes in de wortelcellen. Maar het kan ook anders.

Vond je deze aflevering de moeite waard? Stuur hem door naar iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Elke woensdag een nieuwe aflevering, elk weekend de nieuwsbrief. Gratis, in het Nederlands, op mennoenerwin.nl.

Wil je lid worden? Eén klik, en je mist niets meer: de podcast in je feed, de nieuwsbrief in je inbox.

Word gratis lid

Natuurwandeldagboek

Menno’s maandboek over wat er in de natuur te zien is komt eraan, met de Wandeldagboek-app. Bundel boek + app-jaar + verzending: €79 (los boek €24,95).

Pre-order Natuurwandeldagboek

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Kat en hond.

We hebben in ons land zo’n slordige 31 miljoen huisdieren. De meeste daarvan zijn vissen (19 miljoen) en vogels (vijf miljoen). Maar als je op internet afgaat zijn katten onze belangrijkste huisdieren, met honden als een goede tweede. Met honden wonen we al zeker 14000 jaar samen. Katten kwamen vierduizend jaar later in huis. Honden en katten spelen in ons leven sindsdien een rol. Die lijkt er in de loop van de tijd niet minder op geworden. Alleen al in Nederland huisvesten we nu drie miljoen katten, wonend in 23 % van alle huishoudens. En in een vijfde van onze huizen leven een kleine twee miljoen honden met ons samen. Over het hoe en waarom zijn nog heel veel vragen te beantwoorden.

Katten zullen ooit afgekomen zijn op huismuizen rond onze bewoning. Zeker vanaf het moment dat de mens graanvoorraden ging aanleggen konden katten uitkomst brengen. Die nuttige rol werd en wordt aangevuld en inmiddels allang overheerst door de innige relatie tussen kat en mens. Voor een deel brengen katten vreugde in huis, met hun speels gedrag en aanhankelijkheid. Maar er is nog een ander, verdergaand fenomeen. En dat is af te lezen aan de gelukzalige glimlach die veel mensen overkomt die naar een kat, een kattenfoto of een kattenfilmpje kijken. Dat is een toestand die de Griekse filosoof Aristoteles omschreef als eudemonisme. Dat gevoel zou bij kattenhouders bijdragen aan zelfacceptatie, oplettendheid en vreugde aan contact. Daarbij krijgt men toch niet de indruk dat katten erg hun best doen om bij hun bazen, of beter gezegd hun blikopeners in de smaak te vallen. Ze lijken zich goed te herinneren dat ze in hun bakermat, het oude Egypte als goden werden vereerd. Van veel meer huisdieren kan men zich niet of nauwelijks voorstellen dat die zich nu zo enorm verheugen bij de aanblik van hun voedselverstrekker. Anders dan om het voedsel zelf. Dat geldt vermoedelijk ook voor de kwart miljoen slangen, schildpadden, hagedissen, kikkers en salamanders in Nederlandse huishoudens. En de twee miljoen konijnen. Toch leidt hun aller aanblik tot menselijke gelukzaligheid.

Zoals de Duitse humorist Tucholsky zei, honden hebben bazen, katten personeel. De meeste honden is er veel aan gelegen te doen wat er van hen verlangd wordt. Het begon bij hen misschien als nuttige metgezel bij de jacht en verdediging van huis en hof. De rol van gehoorzame huisvriend lijkt het eindstadium van een succesvolle domesticatie die ooit begon als nazaten van (Perzische?) wolven. Wel wordt bij honden een ander probleem duidelijk. Het belang van een goede opvoeding. Als daar maar niets mee mis is gegaan. De honden (lees mensen)trainer laat groeten. Wie niet over de juiste hoeveelheid tijd beschikt of in een hondenvriendelijke omgeving woont moet ook nog eens goed nadenken of een hond wel de ware huisgenoot is. Zulke overwegingen zijn goed te rijmen met het feit dat een derde van onze katten in eenpersoons huishoudens woont. En dat brengt ons bij het punt of huisdieren een geschikt geneesmiddel zijn tegen lichamelijk en geestelijk ongemak. Het hangt er maar van af. Een dier in huis maakt het wat minder eenzaam. Mensen die moeilijk contact maken met hun medemens kunnen dat vaak eerder met een huisdier. Lopen met de hond is gezond, stress met de hond niet. Voor kinderen in de stad is een huisdier soms hun enige verbinding met de natuur. Dus als het qua geld en tijd kan en mens en dier er bij floreren…

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.

Word gratis lid

🐾 Wat doet jouw kat of hond buiten?

Noteer het in de Natuurwandeldagboek-app; tot 25 waarnemingen is die gratis.

Probeer de app gratis

Liever op papier? Menno's Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek €24,95 + €4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor €79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.

Pre-order het Natuurwandeldagboek

Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin

We hebben in ons land zo’n slordige 31 miljoen huisdieren. De meeste daarvan zijn vissen (19 miljoen) en vogels (vijf miljoen). Maar als je op internet afgaat zijn katten onze belangrijkste huisdieren, met honden als een goede tweede. Met honden wonen we al zeker 14000 jaar samen.

Katten kwamen vierduizend jaar later in huis. Honden en katten spelen in ons leven sindsdien een rol. Die lijkt er in de loop van de tijd niet minder op geworden. Alleen al in Nederland huisvesten we nu drie miljoen katten, in 23 % van alle huishoudens. En in een vijfde van onze huizen wonen een kleine twee miljoen honden. Over het hoe en waarom zijn nog heel veel vragen te beantwoorden.

Vond je deze aflevering de moeite waard? Stuur hem door naar iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Elke woensdag een nieuwe aflevering, elk weekend de nieuwsbrief. Gratis, in het Nederlands, op mennoenerwin.nl.

Wil je lid worden? Eén klik, en je mist niets meer: de podcast in je feed, de nieuwsbrief in je inbox.

Word gratis lid

Natuurwandeldagboek

Menno’s maandboek over wat er in de natuur te zien is komt eraan, met de Wandeldagboek-app. Bundel boek + app-jaar + verzending: €79 (los boek €29,90).

Pre-order Natuurwandeldagboek

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

De oudst bekende menselijke kaart is 3,6 bij 6, 8 centimeter groot. Op de kaart staat een rivierdal afgebeeld tussen twee heuvelruggen. Volgens de begeleidende tekst (in spijkerschrift) beschrijft de kaart het grondbezit van de heer Azala. Het kleitablet, in 1930 gevonden in Irak, stamt uit de 24e eeuw voor het begin van onze jaartelling. Waarschijnlijk diende de kaart als bewijsstuk voor een grondoverdracht. Precies zulke kaarten gebruiken vleermuizen en vogels als spreeuwen en postduiven, maar dan om zich te oriënteren. En bij hen zitten zulke kaarten in het hoofd. Ook de meest gebruikte menselijke kaart diende voor kompas oriëntatie, op zee. De Vlaamse maker Gerard Mercator kon niet vermoeden dat zijn tweedimensionale kaart uit de zestiende eeuw ooit een politiek instrument zou worden. Wat op elke globe duidelijk wordt, de kaart van Mercator klopt in het geheel niet bij het weergeven van de grootte van landen. Op zijn kaart is Groenland net zo groot als het continent Afrika. Terwijl Groenland in werkelijkheid veertien keer zo klein is. Kort geleden hebben de VN ingestemd met het gebruik van de eerlijker “equal earth” kaart. Iedereen stemde voor, behalve de Verenigde Staten. Het gebruik van kaarten voor prestige of als eigendomsbewijs lijkt aan mensen voorbehouden.

Het raadplegen van kaarten in je hoofd is net zo wijd verbreid bij dieren als bij mensen. In zulke kaarten spelen oriëntatiepunten een grote rol. Je hebt experimenten nodig om te herkennen of en welke oriëntatiepunten er gebruikt worden. In 1938 publiceerde de latere Nobelprijswinnaar Nico Tinbergen zijn onderzoek naar het terugvinden van nesten door solitaire graafwespen. In elk nest zit een enkele larve. Regelmatig bezoekt de vrouwelijke wesp de nesten om haar jongen .te voeren. Tinbergen kon aantonen dat dennenappels en ander bakens gebruikt werden om de nesten terug te vinden. Door die bakens te verplaatsen gingen de wespen op andere plekken zoeken. Op een zelfde manier gebruiken honingbijen, mieren en andere insecten aanwijzingen in de omgeving om zich te oriënteren.

Het gebruik van kenmerken in de omgeving is uitgebreid aangetoond in het laboratorium, onder andere bij ratten, duiven, mezen en kraaiachtigen. In het veld zijn experimenten gedaan met vleermuizen en duiven over de rol van landkenmerken bij hun vluchten. Ook bij lange afstand vogeltrek speelt het landschap een rol. Aan de ene kant zijn er de erfelijk vastgelegde trekprogramma’s. Eerstejaars zangvogels laten in het laboratorium hun trekroute naar Afrika zien aan de hand van nachtelijke trek-onrust in de vliegkooi. De lengte en de richting van hun reis, eerst naar Gibraltar, en dan met een knik naar het oosten, naar het binnenland van Afrika, is allemaal terug te lezen in hun nachtelijke vliegbewegingen. Maar naast die erfelijke component speelt ook ervaring met en herkenning van het landschap een rol. Dat toonde Perdeck in de vijftiger jaren aan met zijn verplaatsingsexperiment van spreeuwen naar Zwitserland. De normale vliegroute in de herfst voert veel van onze spreeuwen naar Zuid Engeland. De volwassen spreeuwen vlogen daar ook vanuit Zwitserland heen. Maar de jonge spreeuwen, zonder eerder trekervaring, kwamen in Zuid Frankijk en Spanje uit. Ze hadden de richting en afstand goed, maar misten de ervaring om gebruik makend van landschapskenmerken de traditionele overwinteringsplaats te bereiken. Ons eigen gebruik van interne landkaarten merken we bijvoorbeeld als er onverwacht een wegdeel is afgesloten. Dan kunnen we niet meer afgaan op de vertrouwde oriëntatiepunten. En moeten we in ons hoofd ineens een nieuwe routekaart bedenken.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Wil je lid worden? Abonneer je gratis via mennoenerwin.nl.

Word gratis lid

Vond je dit een boeiend onderwerp? In de podcast van deze week hoor je ons er verder over praten.

Natuurwandeldagboek

Natuurwandeldagboek + Wandeldagboek-app. Bundel €79 (boek + app-jaar + verzending; los boek €29,90).

Pre-order Natuurwandeldagboek

Podcast blijft gratis.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

De oudst bekende menselijke kaart is 3,6 bij 6, 8 centimeter groot. Op de kaart staat een rivierdal afgebeeld tussen twee heuvelruggen. Volgens de begeleidende tekst (in spijkerschrift) beschrijft de kaart het grondbezit van de heer Azala. Het kleitablet, in 1930 gevonden in Irak, stamt uit de 24e eeuw voor het begin van onze jaartelling. Waarschijnlijk diende de kaart als bewijsstuk voor een grondoverdracht. Precies zulke kaarten gebruiken vleermuizen en vogels als spreeuwen en postduiven, maar dan om zich te oriënteren. En bij hen zitten zulke kaarten in het hoofd. Ook de meest gebruikte menselijke kaart diende voor oriëntatie, op zee. De Vlaamse maker Gerard Mercator kon niet vermoeden dat zijn tweedimensionale kaart uit de zestiende eeuw ooit een politiek instrument zou worden. Wat op elke globe duidelijk wordt, de kaart van Mercator klopt in het geheel niet bij het weergeven van de grootte van landen. Op zijn kaart is Groenland net zo groot als het continent Afrika. Terwijl Groenland in werkelijkheid veertien keer zo klein is. Kort geleden hebben de VN ingestemd met het gebruik van de eerlijker “equal earth” kaart. Iedereen stemde voor, behalve de Verenigde Staten.

Delen

Vond je deze aflevering de moeite waard? Stuur hem door naar iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Laat een reactie achter

Elke woensdag een nieuwe aflevering, elk weekend de nieuwsbrief. Gratis, in het Nederlands, op mennoenerwin.nl.

Wil je lid worden? Eén klik, en je mist niets meer: de podcast in je feed, de nieuwsbrief in je inbox.

Abonneer nu

Natuurwandeldagboek

Menno’s maandboek over wat er in de natuur te zien is komt eraan, met de Wandeldagboek-app. Bundel boek + app-jaar + verzending: €79 (los boek €29,90).

Pre-order Natuurwandeldagboek

De podcast blijft gratis.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Aan het begin van de tweede wereldoorlog lag er een plan klaar om in een oorlogssituatie onze voedselsituatie veilig te stellen. De basis daarvoor was simpel: voor 3 kilo calorie vlees moet er 100 kilocalorie aan voer in een dier worden gestopt. We hadden niet genoeg landbouwgrond om onze grote aantallen pluimvee en vee te voeden, als we niet langer diervoeding konden invoeren. Dus moesten we omstellen. In plaats van 33 miljoen kippen terug naar 3 miljoen. In plaats van 1,5 miljoen varkens naar 0,5 miljoen, en ook het aantal runderen moest omlaag. Daarmee, en met een omstelling naar meer akkerbouw, zoals aardappelen, graan en bonen hebben we de zaak de eerste jaren gered. Na wat aanloopproblemen is voorkomen dat er vanaf 1941 een enorme hongersnood ontstaan is in Nederland. Dat het in 1944 in de randstad mis ging had heel andere oorzaken. Voor het veevoer van onze huidige vlees en zuivelproductie in Nederland hebben we niet alleen driekwart van ons in totaal 1.6 miljoen hectare grote landbouwareaal nodig. We zijn ook nog aangewezen op een enorme invoer uit het buitenland. Voor ons veevoer alleen al is dat 2,8 miljoen hectare. Daar komt nog eens 1,8 miljoen hectare bij nodig voor de import van ons eigen voedsel. Dat is samen meer dan 1,3 maal het totale landoppervlak van Nederland! Al met al moeten we nu een veelvoud van onze landbouwexport aan calorieën invoeren. En krijgen daar onder andere veel ammoniak en methaan voor terug.

De eigen voedselzekerheid lijkt zeker niet het probleem voor Nederland. Zonder die enorme invoer van veevoer uit het buitenland kunnen we het in Nederland ook prima redden, laten recente studies van de Wageningse landbouwuniversiteit. Daarvoor hoeven we de vleesconsumptie in Nederland ook niet op te geven, zeker als we ons meer toeleggen op akkerbouw voor menselijke consumptie. We redden het ook als we fors ombuigen richting duurzame landbouw en meer ruimte bieden aan natuurherstel. Zoals Arjen Lubach recent betoogde is het verhaal van politici over de bedreiging voor onze voedselzekerheid een farce. Het er bij halen van de hongerwinter in de tweede wereldoorlog is zelfs een gotspe, zie het boek van Stephan Steinmetz “De tien van Den Haag”. Dat het in 1944 mis ging lag volgens hem vooral aan grote transportproblemen, onwil van de bezetter en een toenemende zwarthandel van voedselproducenten. Men kan zich afvragen hoe duurzaam de huidige bijdrage van Nederland aan de wereldvoedselvoorziening is. Met alle hosanna over het exportvolume wordt de rekening van de belasting van ons eigen milieu al jaren door ons allen betaald. We leggen wel een heel groot beslag voor diervoedsel op buitenlandse landbouwgronden. Dat wordt in het verhaal over het hoge Nederlands rendement per hectare zelden meegenomen. De winstgevendheid van de (internationale) handel in diervoeder staat buiten kijf. Hun economische belang om, samen met financiers, de omvang van de Nederlandse export van vlees en zuivel tot grote hoogte te drijven heeft nu menig landbouwer in moeilijkheden gebracht. Dat kunnen hun politieke partijen natuurlijk moeilijk toegeven. Soms moeten bedrijfstakken zich opnieuw uitvinden. Dat is in ons verleden vaker gebeurd.


Wil je lid worden? Abonneer je gratis via mennoenerwin.nl. Elke woensdag de podcast, elk weekend dit verhaal — in het Nederlands, zonder dat je ernaar hoeft te zoeken.

Vond je dit een boeiend onderwerp? In de podcast van deze week hoor je ons er verder over praten.



Natuurwandeldagboek

Menno’s maandboek + Wandeldagboek-app. Bundel €79 (boek + app-jaar + verzending; los boek €29,90.)

Pre-order Natuurwandeldagboek

Podcast blijft gratis.

Tot de volgende keer!

Menno en Erwin

Abonneer nu

Aan het begin van de tweede wereldoorlog lag er een plan klaar om in een oorlogssituatie onze voedselsituatie veilig te stellen. De basis daarvoor was simpel: voor 3 kilo calorie vlees moet er 100 kilocalorie aan voer in een dier worden gestopt. We hadden niet genoeg landbouwgrond om onze grote aantallen pluimvee en vee te voeden, als we niet langer diervoeding konden invoeren. Dus moesten we omstellen. In plaats van 33 miljoen kippen naar 3 miljoen. In plaats van 1,5 miljoen varkens naar 0,5 miljoen, en ook het aantal runderen omlaag. Daarmee, en met een omstelling naar meer akkerbouw, zoals aardappelen, graan en bonen hebben we de zaak de eerste jaren gered. Na wat aanloopproblemen is voorkomen dat er vanaf 1941 een enorme hongersnood ontstaan is in Nederland. Dat het in 1944 in de randstad mis ging had heel andere oorzaken.

Voor de huidige vlees en zuivelproductie in Nederland hebben we niet alleen driekwart van ons in totaal 1.6 miljoen hectare grote landbouwareaal nodig. We zijn ook nog aangewezen op een enorme invoer uit het buitenland. Voor ons veevoer alleen al is dat 2,8 miljoen hectare. Daar komt nog eens 1,8 miljoen hectare bij nodig voor de import van ons eigen voedsel. Dat is samen meer dan 1,3 maal het totale landoppervlak van Nederland! Al met al moeten we nu een veelvoud van onze landbouwexport aan calorieën invoeren. En krijgen daar onder andere veel ammoniak en methaan voor terug.

Delen

Vond je deze aflevering de moeite waard? Stuur hem door naar iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Laat een reactie achter

Elke woensdag een nieuwe aflevering, elk weekend de nieuwsbrief. Gratis, in het Nederlands, op mennoenerwin.nl.

Wil je lid worden? Eén klik, en je mist niets meer: de podcast in je feed, de nieuwsbrief in je inbox.

Abonneer nu

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Abonneer nu

Die snelle zenuwgeleiding, van wel 120 meter per seconde, lukt ons dankzij een vetlaag om onze zenuwen. Deze myeline-laag isoleert de elektrische signalen in de zenuwuitlopers van de omgeving. Voor de snelheid zijn vooral regelmatige onderbrekingen in de myeline van belang. Want bij elk van deze knopen wordt het signaal extra versneld. Deze sprongsgewijze (saltatorische) geleiding is heel typisch voor alle vertebraten. Bij insecten ontbreekt myeline, en daar ligt de signaal snelheid met 1-5 meter per seconde heel veel lager. Hoe kan het dan dat de reactiesnelheid bij insecten toch zo veel hoger ligt? Ten eerste zijn de afstanden bij insecten veel kleiner, vaak maar enkele millimeters. Dat komt ook omdat veel signalen in insecten niet helemaal naar de hersenen gaan maar naar zenuwknopen (ganglia), verdeeld over het lichaam. En dat leidt al direct tot een reactie. Tenslotte kan voor bijvoorbeeld vliegbewegingen één enkele zenuwimpuls een spier wel honderd keer mechanisch laten samentrekken

Delen

En dan is er nog de snelheid van waarneming. Mensen laten zich gauw foppen. 24 beelden per seconde zien we al als een vloeiende film. Toch kunnen we wel 60 flitsen per seconde zien. Insecten kijken veel sneller. Ze zien tot wel 400 lichtflikkeringen per seconde. Met hun facetogen zien ze ook veel meer en ruimtelijker dan wij mensen. Een en ander verklaart waarom onze jacht op mug en vlieg niet altijd succesvol is. Veel jagende dieren zijn wel niet zo snel als insecten, met hun reactietijd van 1 tot 5 seconden. Maar een jachtluipaard haalt de 20 milliseconden, zwaardvissen hebben aan 15, en sommige mollen aan 8 milliseconden genoeg. Kreeftjes en garnalen kunnen net zo snel zijn als het snelste insect. Maar kwallen slaan, of beter gezegd steken alles. Die vuren netelcellen af binnen de 0,0007 milliseconden. Wij normale mensen steken daar met 150 tot 300 milliseconden wel heel zwakjes tegen af. Er is een troost, je kan er op trainen. Zoals Max Verstappen, tal van andere sportbeoefenaars en professionals dagelijks bewijzen.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Wil je lid worden? Abonneer je gratis via mennoenerwin.nl. Elke woensdag de podcast, elk weekend dit verhaal — in het Nederlands, zonder dat je ernaar hoeft te zoeken.

Vond je dit een boeiend onderwerp? In de podcast van deze week hoor je ons er verder over praten.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Onze Max doet het als F1-coureur relatief goed. Maar met soms minder dan 100 milliseconden reactietijd op het start (=licht)signaal, legt hij het nog steeds af tegen menig insect. Een vlieg klaart de klus in 5 milliseconden. De gemiddelde, niet al te getrainde mens reageert op een lichtsignaal in 180 milliseconden. Een geluidsignaal verkort dat tot 140, en een aanraking tot 130 milliseconden. En dat lukt dan alleen door snelle,speciale sprongachtige zenuwsignalen in onze zenuwbanen. Veel andere reacties, op temperatuur, darmsignalen, pijn en zweet doen er seconden over.

Vond je deze aflevering de moeite waard? Stuur hem door naar iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Elke woensdag een nieuwe aflevering, elk weekend de nieuwsbrief. Gratis, in het Nederlands, op mennoenerwin.nl.

Wil je lid worden? Eén klik, en je mist niets meer: de podcast in je feed, de nieuwsbrief in je inbox.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Die komt in elk geval in ons hele land voor. Dat is als wat minder het geval met de alpenwatersalamander, makkelijk te herkennen aan de fel oranje buik. De kleine salamander heeft alleen een dunne geelrode streep op de buik. Een derde al veel zeldzamer soort is de vuursalamander. Deze geel zwarte landbewoner is met 20 centimeter onze grootste salamander en leeft voornamelijk nog in Zuid Limburg. Deze soort wordt helaas bedreigd door een schimmel. Van alle soorten leven de larven in het water, en eten zich van kleine naar grotere prooien. Anders dan hun naam doet vermoeden kruipen ook de volwassen watersalamanders na de voortplanting aan land. Ze overwinteren op donkere, vochtige plekken. Ze bewegen in het water wel heel wat eleganter dan op het land, waar ze wat moeizaam heen en weer waggelen, steeds de tegenovergestelde poten samen naar voren zettend. Ze hebben als Urodela (dieren met een duidelijk zichtbare staart) ook nog eens hun forse staart te torsen, meestal een derde van hun lichaamslengte.

Kikkers, de andere, veel grotere groep van amfibieën, verliezen hun larvenstaart, Maar de salamanders herinneren in hun gedaante best nog wel aan de oorsprong van het leven op het vaste land, meer dan 350 miljoen jaar geleden. Het oudste nu bekende fossiel is 368 miljoen jaar oud en in Schotland gevonden. Daarna speelden ze tot in het tijdperk van de Jura een grotere rol op aarde. Uiteindelijk ontwikkelden zich uit die eerste salamanders de reptielen, en met hen weer alle vogels en zoogdieren. Ook hun collega’s de kikkers overvleugelden hen. Daarvan lopen er nu op aarde tien keer zo veel soorten van rond. Salamanders leven nu vooral in Noord en Zuid Amerika, Europa (maar niet te hoog in het noorden) en delen van Azië. Ze ontbreken in Australië en Afrika (op het noordelijkste puntje na). Er zijn veel bedreigingen, en hun verdediging door gifklieren in de huid is daarbij niet altijd even effectief. Sommige salamandersoorten die in het water van grotten leven laten als volwassen dieren nog de kenmerken van het larvestadium zien (neotenie). Dat zie je aan het blijven bestaan van uitwendige kieuwen. Zo leeft in Mexico de axolotl, geliefd onderwerp van studie voor biologen die zich toeleggen op de ontwikkeling van het leven zijn. Volgens sommigen van die biologen hebben mensen trouwens ook last van neotenie, met hun trage ontwikkeling en hun grote “kleine kindjes-hoofden”.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Abonneer nu

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Ooit de eerste landdieren en nu in onze achtertuin: salamanders

Als larve zijn ze aangewezen op het water. Maar verder leven onze salamanders het grootste deel van hun leven op het land. Ze zijn de oudste vertegenwoordigers van de klasse van de amfibieën. Dubbellevend is de vertaling van het woord amfibie, en dat klopt dus heel precies. In het water ademen de larven via uitwendige kieuwen, maar in de rest van hun leven is huidademhaling de manier om aan zuurstof te komen. Salamanders zijn er in soorten (zo’n 700 stuks) en maten (van 2 cm tot een goede meter).

Reuzensalamanders leven nu nog in Japan en China. Ooit leefden ze ook in onze streken. In Duitsland werd in de 18^e eeuw zo’n fossiel exemplaar gevonden en 1802 verkocht aan Teylers museum in Haarlem. De vinder, de Zwitserse arts Scheuchzer dacht het om een heel oude mensensoort ging. Hij benoemde het ‘Homo diluvii testis’. Oftewel een mens die getuige van de zondvloed geweest was. Negen jaar na de aankoop kwam de Franse geleerde Cuvier langs. Die zag meteen zag dat het hier om het fossiel van een reuzensalamander ging. Nog steeds is dit unieke, 1.26 meter lange fossiel in Haarlem te zien. Alleen heeft het nu de naam Andrias (het geslacht van de reuzensalamanders) scheuchzeri.

Wat ziet u dan nu in de achtertuin? Waarschijnlijk een kleine watersalamander, maximaal een geruststellende 11 cm groot.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nieuwsbrief of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten maar wel ons terug vinden op substack.

Wat mensen van duiven vinden? Nou dat ligt er maar aan. Als witte vredesduif bij gelegenheden graag losgelaten. En een symbool van de liefde. Een smakelijk pluimveeproduct uit de duiventil. Een nuttige boodschapper als postduif. Een sportheld, en daarmee verbonden een object van weddenschappen (naar schatting worden in Nederland tot een miljoen postduiven gehouden) . Of een lastige en te bestrijden vliegende rat. Overlast wordt vooral toegeschreven aan de stadsduif, een verwilderde rotsduif die met zo’n 20000 broedparen in Nederland rondvliegt.

Er zijn tien keer zoveel houtduiven, en ook daaraan ergert zich nogal eens iemand. Minder klachten zijn er over de kleinere en schuwere holenduif (60000 broedparen) of de net zo talrijke Turkse tortel. Die heeft zich pas in de jaren vijftig van de vorige eeuw in ons land gevestigd. De zomertortel is haast uit ons land verdwenen. Overwinterend in Afrika broeden er inmiddels jaarlijks minder dan 900 broedparen van deze sierlijke duivensoort. Er valt veel over onze vijf duivensoorten te vertellen, een miniem aandeel in de meer dan 360 soorten die op onze planeet te vinden zijn.

Postduiven stammen, zoals stadsduiven, af van rotsduiven. Die komen in Nederland niet voor maar leven vooral in het Middellandse zeegebied en aan de Ierse en Engelse kusten. Postduiven worden al meer dan 3000 jaar gehouden omdat ze te gebruiken zijn als snelle informatie-overbrengers. Toe aan de tweede wereld oorlog toe speelden ze een rol bij het doorgeven van militaire gegevens. In de negentiende eeuw, vooral voor de uitvinding van de telegraaf, werden ze ook ingezet om snel beurskoersen door te geven.

Maar ook brachten ze microfilms snel ter plekke. Daarbij werd, en wordt, er gebruik gemaakt dat duiven feilloos terugvliegen naar hun thuisbasis. Dat doen ze zowel over korte maar ook over lange afstanden. We weten inmiddels dat duiven daarvoor alle mogelijke trucs gebruiken bij hun navigatie. Om te beginnen maken ze gebruik van het landschap. Ze vliegen graag langs rivieren, kanalen en wegen. Ze benutten dankzij hun biologische klok het zonnekompas. Aan de stand van de zon kunnen ze zo hun richting bepalen. Dat kunnen ze ook aan de hand van de sterrenhemel. Alleen doen ze dat niet zo vaak omdat ze vooral overdag actief zijn. Van jongs af kunnen duiven zich oriënteren aan de hand van het aardmagnetische veld. En tenslotte ruiken duiven ook de goede richting. Onderzoek -waarin duiven al dan niet de neusgaten verstopt werd toonde een ‘haring--pizza gradiënt’, op een route van Noord Duitsland tot in Italië.

Duiven mogen dan soms wat onbeholpen op de bodem waggelen, het zijn uitstekende vliegers die makkelijk een gemiddelde snelheid van 60-80 kilometer per uur halen . Het record ligt bij een postduif die langere tijd 143 kilometer per uur vloog. Per dag kunnen ze afstanden tot ruim 1100 kilometer afleggen. De meeste van onze duivensoorten zijn als gezegd standvogels, die het hele jaar in ons land blijven. Dat er in de winter hier tweemaal zo veel duiven zijn komt doordat wintergasten uit Scandinavië van ons mildere klimaat gebruik komen maken. Tenslotte, wat zouden oplossingen zijn als er plaatselijk teveel duiven zijn? De stadsduif bevolkt bijvoorbeeld heel wat pleinen in de grote steden van Europa, met dank aan de toeristen.

Het meest dwaze is de maatregel die de provincie Groningen overweegt, afschieten met de luchtbuks. Schade aan gebouwen kan worden voorkomen door geliefde zitplaatsen met pinnen af gaas af te dekken. Als het te erg wordt kan ultrasoon geluid misschien helpen. En om populaties echt in de hand te houden is de plaatsing van duiventillen, zoals in verschillende Belgische gemeentes gebruikelijk, uitkomst brengen. Zulke tillen, waarin al dan niet wordt bijgevoerd, bieden de mogelijkheid eieren weg te nemen of te schudden en zo stadse duivenwolken in de hand te houden.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Duiven: van sportkampioen tot vliegende rat

Wat mensen van duiven vinden? Nou dat ligt er maar aan.

Als witte vredesduif bij gelegenheden graag losgelaten. En een symbool van de liefde. Een smakelijk pluimveeproduct uit de duiventil. Een nuttige boodschapper als postduif. Een sportheld, en daarmee verbonden een object van weddenschappen (naar schatting worden in Nederland tot een miljoen postduiven gehouden). Of een lastige en te bestrijden vliegende rat. Overlast wordt vooral toegeschreven aan de stadsduif, een verwilderde rotsduif die met zo’n 20000 broedparen in Nederland rondvliegt.

Er zijn tien keer zoveel houtduiven, en ook daaraan ergert zich nogal eens iemand. Minder klachten zijn er over de kleinere en schuwere holenduif (60000 broedparen) of de net zo talrijke Turkse tortel. Die heeft zich pas in de jaren vijftig van de vorige eeuw in ons land gevestigd. De zomertortel is haast uit ons land verdwenen. Overwinterend in Afrika broeden er inmiddels jaarlijks minder dan 900 broedparen van deze sierlijke duivensoort. Er valt veel over onze vijf duivensoorten te vertellen, een miniem aandeel in de meer dan 360 soorten die op onze planeet te vinden zijn

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

We kunnen als mensen van geluk spreken. We zijn als kijkers in niets extreem goed, maar onze kijkprestaties mogen er best wezen. We zien een groot deel van het kleurenspectrum. En we zien dankzij onze twee ogen niet alleen diepte maar hebben ook een redelijk groot gezichtsveld. Dankzij onze oogspieren kunnen we niet alleen scherp stellen (accommoderen) maar ook onze ogen richten op wat belangrijk lijkt. In onze ogen hebben we speciale receptoren die onze biologische klok met de lichtinformatie uit de omgeving kunnen gelijkzetten, en onze stemming op peil houden. We hebben voldoende hersencapaciteit om al die beeld en lichtinformatie te verwerken. En die overvloed aan data te combineren met alles wat we door onze andere zintuigen aan waarnemingen binnen krijgen.

Wij mensen krijgen, net als alle zoogdieren, lichtinformatie uitsluitend binnen via onze beide ogen. Vissen, amfibieën reptielen en vogels hebben een derde lichtgevoelig oog. Dat zit in de pijnappelklier, vlak onder het (dunne) schedeldak. Bij vogels zijn daarnaast ook diep in de hersenen lichtgevoelige cellen gevonden. Sommige vissen en amfibieën hebben ook in de huid cellen die gevoelig zijn voor lichtinformatie. Insecten hebben samengestelde (facet) ogen. Soms zijn dat er wel drie. Maar de toppers in deze lijken de spinnen, met tot wel acht ogen op hun borststuk. Als gezegd, bij ons moet alles via de beide ogen binnenkomen. Er zijn drie soorten lichtreceptoren in de netvliezen van beide ogen. De staafjes pikken zwart- wit beelden op, ook in de nacht. De kegeltjes kunnen kleurenbeelden opvangen. Alle beeldinformatie wordt via de oogzenuwen de hersenen binnengeleid. De zenuwen kruisen zich onder in de hersenen. Dat zorgt ervoor dat de beeldinformatie (via de thalamus) omgekeerd geprojecteerd in de hersenschors aankomt. De beeldinformatie komt in veel meer hersengebieden terecht, en wordt daar verwerkt en geïnterpreteerd. De derde lichtreceptor in het netvlies is de retinale ganglioncel. Die vangen de dag en nacht lichtinformatie op die rechtstreeks naar de biologische klok onder in de hersenen gaat. Deze lichtinformatie komt ook terecht in ons emotionele centrum, de amygdala. Dat is dan ook de reden dat lichtinformatie zo’n sterke uitwerking op onze gemoedstoestand kan hebben.

Onze ogen staan wat uit elkaar en daarom hebben we een redelijk groot gezichtsveld. We kunnen binoculair ook goed in de diepte zien. Roofdieren hebben in het algemeen een beter gezichtsveld dan prooidieren. Maar wat te denken van koeien, met een gezichtsveld van wel 300 graden? Toegegeven, bij adelaars is dat 340 graden. Zij zijn ook kampioen in scherp zien. Wij mensen zien redelijk scherp. In elk geval zeven maal beter dan onze kat. Om maar te zwijgen van de arme goudvis. Kameleons kunnen hun ogen los van elkaar op iets richten. Bij uilen staan de ogen nogal naar voren. Maar die kunnen hun kop vrijwel omdraaien. Uilen hebben heel veel staafjes in de ogen, ze kunnen goed in het donker kijken. Dat geldt ook voor katten. Die hebben ook nog grote pupillen. Gekko’s hebben erg grote ogen. De ogen van deze reptielen zijn wel 350 keer gevoeliger voor licht dan onze ogen. Gekko’s kunnen zelfs in het donker kleuren onderscheiden, uniek in het dierenrijk. Anders dan vogels en reptielen hebben de meeste zoogdieren maar een beperkt vermogen om kleuren te zien. Dat is ooit zo gekomen toen ze voor lange tijd alleen in de nacht konden overleven. En daarom kan uw hond of kat nu alleen maar blauw-groene beelden zien. Mensapen, en ook andere apensoorten hebben het kleurenzien (blauw-groen-rood, trichromaat) terugveroverd. Dat is zo’n miljoen jaar geleden gebeurd, door een gen-verdubbeling van het gen voor kleuren zien. Dat had veel overlevingswaarde, voor het beoordelen van plantensoorten en de rijpheid van vruchten. We missen nog steeds een deel van de kleurinformatie. Slangen kunnen infrarood waarnemen. En vogels zijn heel goed in het zien van ultraviolet. Het best van al lijkt een garnaal. De mantisgarnaal kan zowel ultraviolet als infrarood licht zien. Met zijn ogen op steeltjes kan de garnaal zijn ogen los van elkaar bewegen. Daarmee neemt dit diertje dingen waar die voor mensen onmogelijk te zien zijn. Heeft een garnaal in het dierenrijk de meest complete ogen?

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app