De zinnen: (3) ruiken: voedsel, de omgeving en soortgenoten

In onze neus vangen trilhaarcellen de geuren op. Via een paar tussenstappen belandt die informatie in de hersenen. Vaak gaat het over praktische zaken. Over lekker of vies, gevaar of genot. En vaak weten we eigenlijk helemaal niet dat we iets ruiken. We zoeken aan de hand van minieme hoeveelheid geurmoleculen onze ideale partner uit.

Antilopen herkennen in enorme kuddes zonder moeite hun kalfjes. Geuren kunnen diepe indruk maken, ze horen tot onze oudste herinneringen. En vaak zijn die gekoppeld aan emoties. Geuren kunnen die emoties ook weer oproepen. Honden zijn natuurlijk kampioen, net zo als bijvoorbeeld vlinders. Bij ons mensen is geurherkenning iets heel persoonlijks. Het niet herkennen van bepaalde geuren kan liggen aan erfelijke eigenschappen. In het algemeen hebben mannen het er maar moeilijk mee, vergeleken met vrouwen. We maken het ons moeilijk met parfums en deodoranten. Die dekken veel af, terwijl ze voor anderen juist een extra kwelling kunnen zijn. Vroeger leefden mensen in een stinkende wereld. Men was ook soms bang voor water en zeep. Dan maar een geurtje er overheen. Even lekker ruiken, sprak de drogist bij mij om de hoek. En voor je het wist kwam er een dot reukwater over je heen

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Horen, dat doe je natuurlijk met je oren. Nu ja, olifanten gebruiken ook hun voetzolen. Bij veel dieren dient de schedel als versterker. Bij insecten kunnen de oren op de raarste plekken zitten. Vaak hebben dieren geen oren maar zijn ze wel gevoelig voor trillingen. Mensen zijn middelmatige toehoorders. Ons jonge en gezonde oor hoort geluidgolven tussen 20 en 20000 trillingen per seconde (uitgedrukt in Herz). De olifant hoort diepe tonen tot zelfs 1 Herz. Vleermuizen horen ultrasone geluiden die zes keer hoger liggen dan wat een mens aan geluid kan oppikken. De werking van onze oren is terug te voeren op trilhaarcellen die via een ingewikkeld systeem in trilling gebracht worden. Dat zetten ze om in een elektrisch signaal dat direct naar het gehoorcentrum in onze hersenen gaan. Onze hoor-prestaties zijn misschien matig, maar de timing van ons horen is wel zo precies dat we verschillen van 10 microseconden tussen beide oren kunnen waarnemen.

Dat verschil in timing van beide oren is belangrijk om te snappen waar uit de ruimte het geluid vandaan komt. Uilen zijn daar nog veel beter in dan wij. Ze worden daarbij geholpen doordat hun ene oor net iets hoger staat dan het andere. Ze kunnen, zoals veel andere dieren, hun oren ook nog extra richten op de geluidsbron. Katten kunnen daarbij ook nog het heel hoge gepiep van woelmuizen, zelfs onder de sneeuw opvangen. Vleermuizen en dolfijnen hebben nog een extra uitvinding op hun naam: ze produceren heel snelle klikgeluiden en horen aan de weerkaatsing de omgeving, inclusief prooien. aflezen (echolocatie). Behalve voor het je oriënteren in de ruimte is het gehoor natuurlijk ook heel belangrijk voor de communicatie. Diepe tonen kunnen met hun lange golflengte grote afstanden afleggen en zeker als je een goede klankkast hebt kan je als olifant (met je voet) en walvis (met je onderkaak) het geluid van soortgenoten op grote afstand horen. Heel verfijnd en gevarieerd zijn natuurlijk vogelklanken. Minstens zo mooi zijn de hoge fluittonen van dolfijnen. En al die klankpracht dient natuurlijk voor informatie-uitwisseling met soortgenoten. Een taalsysteem dat we pas langzaam aan beginnen te begrijpen.

We mogen intussen best blij zijn met, en zuinig zijn op onze eigen oren. We pikken de geluidsgolven op via het trommelvlies onder in onze gehoorschelpen. Die trillingen worden doorgegeven door de drie lichtste botjes in ons lichaam, hamer (23 mg), aambeeld (27 mg) en stijgbeugel (2,5 mg). Hoe die botjes in ons middenoor zijn terechtgekomen is een verhaal apart, een lange reis in de zoogdiergeschiedenis vanuit kaakgewricht en hersenpan. Ze zorgen er voor dat vooral de trillingen rond de 4000 Hz (de frequentie van de meeste menselijke en dierlijk geluiden) worden doorgeven aan het binnenoor. Daar is een met vloeistof gevuld slakkenhuis waarin 20000 haarcellen de verschillende trillingen omzetten in elektrische signalen. En die bereiken via de gehoorzenuw de vele hoor centra in de hersenen. Allereerst wordt de akoestische informatie opgevangen en gecodeerd in de hersenstam. Dan gaat informatie door naar de thalamus midden in onze hersenen, waar informatie verder gestuurd wordt naar twee grote gebieden in onze hersenschors. Daar wordt informatie verder verwerkt, gekoppeld aan andere waarneming systemen. De terugkoppeling naar het lichaam, inclusief de oren, is van groot belang, al was het alleen maar om onze oor te beschermen. Schade aan trommelvlies maar vooral aan de haarcellen in het binnenoor door te hard geluid kan nooit meer hersteld worden. Die schade treedt al veel eerder op dan onze pijngrens, boven de 120 dB. De arbeidsinspectie geeft tegenwoordig aan dat iemand die 8 uur werkt bij 80 dB gehoorbescherming moet dragen.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De zinnen: (2) horen

Horen, dat doe je natuurlijk met je oren. Nu ja, olifanten gebruiken ook hun voetzolen. Bij veel dieren dient de schedel als versterker. Bij insecten kunnen de oren op de raarste plekken zitten. Vaak hebben dieren geen oren maar zijn ze wel gevoelig voor trillingen. Mensen zijn middelmatige toehoorders.

Ons jonge en gezonde oor hoort geluidgolven tussen 20 en 20000 trillingen per seconde (uitgedrukt in Herz). De olifant hoort diepe tonen tot zelfs 1 Herz. Vleermuizen horen ultrasone geluiden die zes keer hoger liggen dan wat een mens aan geluid kan oppikken. De werking van onze oren is terug te voeren op trilhaarcellen die via een ingewikkeld systeem in trilling gebracht worden. Dat zetten ze om in een elektrisch signaal dat direct naar het gehoorcentrum in onze hersenen gaan. Onze hoorprestaties zijn misschien matig, maar de timing van ons horen is zo precies dat we verschillen van 10 microseconden tussen beide oren kunnen waarnemen.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Overeind blijven en niet omvallen, dat is een belangrijke opgave in het leven. Wij, en andere gewervelde dieren, hebben daarvoor een belangrijk orgaan vlak bij het oor in het rotsbeen. Aan weerszijden van het hoofd zit een labyrint, het vestabulair orgaan. Gevuld met vloeistof (endolymfe) zorgt dit orgaan ervoor dat we versnellingen en vertragingen als draaiing waarnemen. In het statoliet wordt de versnelling en positie ten opzicht van de zwaartekracht bepaald. In de halfcirkelvormige kanalen de draaiingen in drie dimensies. Samen met de waarneming in het oog en de terugkoppeling naar de lichaamshoudingsspieren zorgt dat alles er voor dat we ons evenwicht kunnen bewaren. Katten zijn daar trouwens veel beter in dan mensen.

De opbouw van het labyrint orgaan dan onze bewegingen bij houdt en ons in balans houdt is best wel spectaculair. Het statoliet orgaan bestaat uit twee zakjes met haarcellen die in de beide afdelingen loodrecht op elkaar staan. Bovenop de haarcellen liggen kalkkristallen, die als het hoofd zich sneller beweegt door hun traagheid achterblijven. De haarcellen geven de bewegingen van die kristallen door aan de hersenen. De drie halfcirkelvormige kanalen zijn loodrecht op elkaar geordend als in een driedimensionaal assenstelsel. Aan het eind van ieder kanaal, gevuld met endolymfe, zitten bundels haarcellen in een gelei. Bij een versnelde of vertraagde draaiing van het hoofd zal de beweging in de endolymfe worden doorgegeven aan de bundels haarcellen die dat weer verder als een elektrisch signaal.
Via zenuwbanen wordt de informatie over draaiing en versnelling doorgegeven, in eerste instantie naar de hersenstam. Dat vormt de verbinding tussen ruggenmerg met de grote en kleine hersenen. Het regelt onbewuste processen als ademhaling, hartslag, bloeddruk en lichaamstemperatuur. In het geval van evenwichtsinformatie koppelt het die meteen terug naar de oogspieren zodat je stabiel blijft als je beweegt. In de kleine hersenen worden de signalen uit het labyrint vergeleken met die uit spieren, gewrichten en ogen. Naast deze razendsnelle coördinatie gaat ook informatie naar de hersenschors in de grote hersenen. Hier wordt je je bewust van balans en beweging. De verschillende hersendelen kunnen ook tegenstrijdige informatie krijgen Je ogen kunnen iets anders (denken te) zien dan je evenwichtsorgaan vertelt. De afstemming met ogen en de spiervoelers die je lichaamshouding doorgeven is een essentieel deel van onze evenwichtszin. De principes om evenwichtssignalen op te vangen (haarcellen die bijvoorbeeld kalkdeeltjes waarnemen) vertonen door het dierenrijk veel overeenkomsten. De vorm waarin kan wel verschillen. Bij insecten bijvoorbeeld speelt niet de kop een hoofdrol, maar twee halters aan weerszijde van het lijf.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De zinnen, een serie over zintuigen: 1) de evenwichtszin

Overeind blijven en niet omvallen, dat is een belangrijke opgave in het leven. Wij, en andere gewervelde dieren, hebben daarvoor een belangrijk orgaan vlak bij het oor in het rotsbeen. Aan weerszijden van het hoofd zit dit vestabulair orgaan. Gevuld met vloeistof (endolymfe) zorgt dit orgaan ervoor dat we versnellingen en vertragingen als draaiing waarnemen. In het statoliet wordt de versnelling en positie ten opzicht van de zwaartekracht bepaald. In de halfcirkelvormige kanalen draaiingen in drie dimensies. Samen met de waarneming in het oog en de terugkoppeling naar de lichaamshoudingsspieren zorgt dat alles er voor dat we ons evenwicht kunnen bewaren. Katten zijn daar trouwens wel veel beter in dan mensen.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Als monumentale bomen nemen lindes vaak een bijzonder plek in Nederland en de ons omringende landen. Bomen van twintig tot dertig meter hoog, maar vooral ook enorm van stamomvang, tot meer dan acht meter. De kampioen staat vlak over de Duits grens nabij Boertange. De omtrek van deze “Heeder-Linde” is meer dan zeventien meter en men vermoedt dat deze zomerlinde 800 jaar oud is. In onze streken komen van oudsher en van nature vooral winterlindes voor. Zo’n tienduizend jaar geleden waren dat zelfs de overheersende loofbomen, voor die plek werd overgenomen door zomereiken en beuken. Lindes, met hun karakteristieke hartvormige bladeren werden en worden graag aangeplant, niet in de laatste plaats ook vanwege de lindebloesem. Na de bladvorming komt de bloei relatief laat op gang. Dat geldt zeker voor de winterlinde die tot in juli met de geur van lindebloesem en de bijbehorende nectar bijen en hommels aantrekt.

Lindes zijn een zorgenkind voor biologen die zich bezig houden met de indeling en de vaststelling van het aantal soorten. Ze komen voor in het hele Noordelijke halfrond, maar zijn het nu 60 soorten of 25? Men is het er niet over eens. En dan zijn er ook nog hybriden. De Krimlinde in ons land is bijvoorbeeld een kruising tussen winterlinde en Kaukasische linde. Veel aangeplant is de Hollandse linde, een hybride van zomer en winterlinde. Omdat de zilverlinde, afkomstig uit een gebied van Hongarije tot in Turkije, resistent is zowel tegen droogte als tegen lindeluizen kiest men vaak die soort voor aanplant in stedelijk gebied. Alle lindes behoren tot de kaasjeskruidfamilie, genoemd naar bladplanten als groot en klein kaasjeskruid. Deze soorten hebben schijfvormige vruchten die inderdaad wel wat weg hebben van een heel klein Goudse kaas-wiel.

Als oorspronkelijke bewoner van ons land wint ook nu nog de kleinbladige of winterlinde het van de grootbladige of zomerlinde, die een zuidelijker natuurlijk verspreidingsgebied heeft. De grotere boombladen van de zomerlinde zijn fijn behaard aan de onderzijde. De bladeren van de winterlinde hebben een toefje gelige garen aan de bladaanzet. Dat is vaak woonplaats van kleine mijten die de boom beschermen tegen de lindebladluis. Lindes leveren schaduw, al dan niet als leiboom. Lindebloesemhoning is een geliefd product. Lindehout is vrij zacht, splintert niet en wordt graag gebruikt om houtsculpturen uit te maken of om voorwerpen uit te draaien. In elkaar genestelde Matrusjka poppen zijn vaak uit lindehout gemaakt.

Maar ook bij de bouw van clavecimbels en spinetten wordt lindehout gebruikt. Doordat lindeblad makkelijk verteert, in tegenstelling tot beuken en eikenblad, ziet men in linden een potentieel wapen tegen bodemverzuring. Dat zou planten als de bosanemoon en daslook meer kansen kunnen geven.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Winterlinde: een oernederlandse boom

Als monumentale bomen nemen lindes vaak een bijzonder plek in Nederland en de ons omringende landen. Bomen van 20 tot dertig meter hoog, maar vooral ook enorm van stamomvang, tot meer dan acht meter. De kampioen staat vlak over de Duits grens nabij Boertange. De omtrek van deze “Heeder-Linde” is meer dan zeventien meter en men vermoedt dat deze zomerlinde 800 jaar oud is.

In onze streken komen van oudsher en van nature vooral winterlindes voor. Zo’n tienduizend jaar geleden waren dat zelfs de overheersende loofbomen, voor die plek werd overgenomen door zomereiken en beuken. Lindes, met hun karakteristieke hartvormige bladeren werden em worden graag aangeplant, niet in de laatste plaats ook vanwege de lindebloesem.

Na de bladvorming komt de bloei relatief laat op gang. Dat geldt zeker voor de winterlinde die tot in juli met de geur van lindebloesem en de bijbehorende nectar bijen en hommels aantrekt

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Op een oppervlak van driemaal het totale landbouwoppervlak van Nederland (6,4 miljoen hectare) wordt in de zuidoost Indische staat Andhra Pradesh dit project al een aantal jaren doorgevoerd. Zonder subsidie. Daarom heeft het de naam “Zero Budget Natural Farming”. In een artikel in het wetenschappelijke toptijdschrift Nature wordt de balans op gemaakt. Op een oppervlak van 64.000 vierkante kilometer wordt geen geld meer uitgegeven aan kunstmest en chemische bestrijding.

De relatief kleinschalige landbouw produceert voor de lokale markten, en dat levert de boeren een goed bestaan op. Een groot aantal landbouwproducten wordt afwisselend aangebouwd. De grond wordt gemulcht en verrijkt met micro-organismen. De grondstructuur wordt intact gelaten (geen diepploegen), met minimale irrigatie. En er worden beschermende gewassen, heggen en bomen aangeplant. Dat alles zorgt er voor dat de vogelstand toeneemt en plagen worden afgewend. Een project op deze schaal is ongekend en de uitkomsten zijn overtuigend. Een verhoogde opbrengst, economisch profijt voor de boeren, en toename in biodiversiteit en voedsel voor in totaal 50 miljoen mensen, het zou de Nederlandse landbouw meer dan te denken moeten geven.
Vanaf 2020 werken meer dan 580.000 boeren in dit programma.

Een opschaling naar 6 miljoen is voorzien. Grootschalig is wel het minste wat men van dit project kan zeggen. Maar de schaal waarop geproduceerd wordt is juist heel kleinschalig. Afwisselend worden granen, peulvrucht en groenten geteeld. Tot het palet horen gierst en mais, pinda’s, kikkererwten, mungbonen (katjang idjoe), verschillende boontjes en andere peulvruchten, sesam, tomaat, aubergine, radijs, chilli, okra en wortels. Het plantenmateriaal wordt scherp geselecteerd op geschiktheid en opbrengst. Zaad- en plantgoed en wordt voor behandeld met een mengsel van dierlijke mest en calciumcarbonaat. Ook tijdens de groei worden natuurlijke voedingsstoffen waaronder suikers en meel toegevoegd. Mulchen gebeurt door het opbrengen van gehakseld stro en plantenresten en irrigatie vindt alleen op kleine schaal plaats. Insectenvraat wordt tegengegaan met insectenvallen en voor insecten onaangename plantenaftreksels. Schimmels worden geweerd met beschermende bacterie-cultures. Deze behandelingen bevorderen, samen met het intact laten van de grondstructuur de bodemfauna, met name regenwormen. De beplanting rondom vergroot de vogelstand en dat zorgt weer voor een vermindering van insectenvraat.
De opbrengst blijft op deze manier in elk geval gelijk en neemt vaak zelfs toe, in vergelijking met conventioneel bebouwde percelen. Maar voor het toegenomen economische rendement van de boeren is de afname van bedrijfskosten het belangrijkst. Geen kunstmest, geen chemische bestrijdingsmiddelen, geen zware mechanisatie, dat maakt op de langere duur een economische bedrijfsvoering mogelijk. Dat geeft meteen de achilleshiel van het Nederlandse landbouwsysteem aan. Hoge bedrijfskosten, waarbij de financiële lasten van investeringen en peperdure landbouwgrond nog eens extra zwaar wegen, maken een eerlijke en rendabele bedrijfsvoering vrijwel onmogelijk. De inkomsten staan binnenslands onder druk doordat supermarkten de prijzen drukken en het direct contact met de consument de absolute uitzondering is. Die zou best bereid kunnen zijn een redelijke prijs voor een gezond product te betalen. En dan wordt er op grote schaal geproduceerd in concurrentie met de wereldmarkt. Die kan vaak vanwege lagere grondprijs en energiekosten de prijs drukken.

Het kind van de rekening is de milieubelasting door de Nederlandse landbouw,. Die wordt maar voor een klein deel in rekening gebracht. Onze huidige landbouw neemt twee derde van ons landoppervlak in beslag. Dat het zo niet verder kan is inmiddels bij de meeste Nederlanders wel doorgedrongen. We zijn geen Andhra Pradesh. Maar we kunnen wel veel van hen leren.

Leestips

Evaluatie van het Indiase agroecologische programma Zero Budget Natural Farming (delivers biodiversity and economic benefits without lowering yields) in: Nature Ecoloy & Evolution, 2025, Vol 9, 2057-2068

Beschrijving van de agrarische praktijk in: Natural farming improves crop yield in SE India when compared to conventional or organic systems by enhancing soil quality. Agronomy for Sustainable Development,2023, Vol 43:30-44

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Een giga landbouw projekt in India laat zien dat landbouw zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen voor de boeren rendeert, de natuur helpt en gezond voedsel voor miljoenen mensen oplevert.

Op een oppervlak van driemaal het totale landbouwoppervlak van Nederland (6,4 miljoen hectare) wordt in de zuidoost Indische staat Andhra Pradesh dit project al een aantal jaren doorgevoerd. Zonder subsidie. Daarom heeft het de naam “Zero Budget Natural Farming” gekregen.

In een artikel in het wetenschappelijke toptijdschrift Nature wordt de balans op gemaakt. Op een oppervlak van 64.000 vierkante kilometer wordt geen geld meer uitgegeven aan kunstmest en chemische bestrijding. De relatief kleinschalige landbouw produceert voor de lokale markten, en dat levert de boeren een goed bestaan op.

Een groot aantal landbouwproducten wordt afwisselend aangebouwd. De grond wordt gemulcht en verrijkt met micro-organismen. De grondstructuur wordt intact gelaten (geen diepploegen), met minimale irrigatie. En er worden beschermende gewassen, heggen en bomen aangeplant. Dat alles zorgt er voor dat de vogelstand toeneemt en plagen worden afgewend.

Een project op deze schaal is ongekend en de uitkomsten zijn overtuigend. Een verhoogde opbrengst, economisch profijt voor de boeren, en toename in biodiversiteit en voedsel voor in totaal 50 miljoen mensen, het moet de Nederlandse landbouw meer dan te denken geven.

Video van AI over onze podcast.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Er is geen linkse wetenschap, net zo min als er een rechtse is. Vragen aan de wetenschap kunnen en worden soms vanuit linkse of rechtse ideeën gesteld. Als het niet uit pure of maatschappelijke nieuwsgierigheid gebeurt. Maar dat doet er allemaal niet toe. Het enige zinnig onderscheid dat er te maken valt is dat tussen goede en slechte wetenschap. Het links noemen van onderzoek getuigt van een vergaand onbegrip van waar het in wetenschap om gaat. Wetenschappelijk werk deugt als men zich houdt aan vier afspraken: gezamenlijke en openbare kennis, resultaten te beoordelen zonder vooroordeel, werk vrij van eigen belang, en resultaten en methoden te onderwerpen aan collegiale kritiek. Dat resultaten niet goed uitkomen, dat kritische vragen overbodig of ongewenst verklaard worden, dat alles doet niet ter zake.
De essentie van het wetenschappelijk bedrijf is dat de onderzoeker de vrijheid moet hebben en nemen om resultaten te nemen voor wat ze zijn. Een te onderzoeken veronderstelling of hypothese moet zo onderzocht worden dat de uitkomst van experimenten en analyse tot verwerping van de hypothese kan leiden. De filosoof Popper ontwikkelde dit principe van de falsificeerbaarheid. Het perse willen bewijzen van het eigen gelijk leidt tot ongelukken. Bekende historische voorbeeld is die van de rassenleer. De wiskundige Pearson ontwikkelde daarvoor een nog steeds veel gebruikte statistische methode (de Pearson correlatiecoëfficiënt). Maar hij was selectief in de verzameling van gegevens en wist te weinig van biologische achtergronden. De huidige AI modellen vertonen soms soortgelijke racistische uitglijders, die slecht te controleren zijn door het gebrek aan openheid in de gebruikte databestanden en rekenmethodes. Een ander berucht voorbeeld is de vermeende directe beïnvloeding van erfelijke aanleg door externe omstandigheden. Die benadering van de Russische geneticus Lysenko kwam de USSR politici van zijn tijd goed uit, maar bezorgde zijn land uiteindelijk een grote enorme achterstand in onderzoek. Tegensprekende wetenschappers werden ontslagen en gearresteerd.
Helaas zijn politici in onze tijd ook weer bezig de wetenschap te willen kneden. Klimaat en oceaanonderzoek ligt onder vuur in de USA, en dat in een tijd waarin er veel sneller dan we dachten forse veranderingen gaande zijn. Zwakt de golfstroom die nu het klimaat Noordwest Europa mild houdt af? Terwijl tegelijkertijd Zuidelijk Europa en Afrika extreme klimaatveranderingen te wachten staan? Wie het niet onderzoekt zal het ook niet weten, en kan zich nergens op voorbereiden. Maar ook Nederlandse parlementariërs wauwelen Amerikaanse collega’s na. Ze willen onderzoeksbudgetten schrappen. Biomedisch onderzoek in de USA staat op de tocht, zeker als het om onderzoek gaat dat zich richt op minderheden, of specifieke en misschien wel relevante groepen als vrouwen. Sterker nog, Trump bereidt een plan voor waarbij onderzoeksvragen niet door kritische collega-onderzoekers zal worden beoordeeld maar door politieke ambtenaren. Wetenschappers zijn per definitie onderling kritisch. Fouten in onderzoek komen aan het licht. Te modieus onderzoek sneuvelt uuiteindelijk in onderlinge toetsing. Maar de manier waarop nu sommige politici wetenschap benaderen of ronduit in diskrediet brengen, al dan niet als linkse hobby, is voor een samenleving letterlijk levensgevaarlijk.

Tips om verder te lezen:

In de NRC van 7 juni 2026 een interview met wetenschapshistoricus Iris Clever over de rol van datawetenschap en statistiek als geenszins neutrale tools, maar juist centrale elementen in de “rassenwetenschap”.

Het klassieke boek over de Lysenko affaire is van Zhores Medvedev, The Rise and Fall of T. D. Lysenko, uit 1969. Louise Fresco schreef er recent een roman over, de Plantenjager uit Leningrad.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Wie het heeft over linkse wetenschap heeft het niet begrepen

Er is geen linkse wetenschap, net zo min als er een rechtse is. Vragen aan de wetenschap kunnen en worden soms vanuit linkse of rechtse ideeën gesteld.

Als het niet uit pure of maatschappelijke nieuwsgierigheid gebeurt. Maar dat doet er allemaal niet toe.

Het enige zinnig onderscheid dat er te maken valt is dat tussen goede en slechte wetenschap. Het links noemen van onderzoek getuigt van een vergaand onbegrip van waar het in wetenschap om gaat.

Wetenschappelijk werk deugt als men zich houdt aan vier afspraken:

• gezamenlijke en openbare kennis

• resultaten te beoordelen zonder vooroordeel

• werk vrij van eigen belang

• resultaten en methoden te onderwerpen aan collegiale kritiek.

Dat resultaten niet goed uitkomen, dat kritische vragen overbodig of ongewenst verklaard worden, dat alles doet niet ter zake.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

De Klokhuis Vragendag is een jaarlijks hoogtepunt in wetenschapsmuseum NEMO. Meer dan 500 kinderen vuren dan hun vragen af op een veertigtal wetenschappers. In een kwartier tijd moet helderheid geboden. En de vragen liegen er niet om. Was er tijd voor de oerknal, wat is hypnose en waarom leggen kippen het hele jaar een ei, en andere vogels niet? Om er maar een paar te noemen. Veel vragen over dromen en nachtmerries. Want dat houdt kinderen bezig. En kinderen willen weten hoe het zit. Aan de wetenschapper om een eerlijk en begrijpelijk antwoord te geven. Hier vier van vijftien pogingen.

Vraag 1: waarom dromen we over dingen die ons bang maken? Wat gebeurt er in je brein tijdens zo’n nachtmerrie en waarom lukt het vaak niet om zo’n droom te stoppen? We denken dat in de slaap onze hersenen zich herstellen van alles wat er in de dag gebeurd is. We hebben in de nacht afwisselend zo’n zes keer een diepe slaap gevolgd door een droomslaapperiode. Dat kunnen we zien aan de hersengolven die we met een plakker op je voorhoofd kunnen meten. In de diepe slaap gaat het vooral om overbodige informatie weg te werken, en in de droomslaap proberen we vooral alles wat je aan emoties heb meegemaakt weer op orde te krijgen. Voor je gezondheid zijn beide fases even belangrijk. Wat je droomt is niet zo belangrijk, het slaat vaak nergens op. Meestal onthoud je alleen je laatste droom, vlak voor het wakker worden. Maar nachtmerries kan je ook midden in je slaap hebben. Ook die zijn niet erg, maar wel een beetje vervelend als je er angstig wakker van wordt. Dan zoek je het best een troostende arm, of een glaasje melk, en dan weer lekker inslapen. Een klein deel van de mensen kunnen in hun slaap hun droom beïnvloeden, dat noemen we dan een lucide droom. Soms lukt het dat overdag te oefenen, door je de angstdroom overdag in te beelden, en dan resoluut te zeggen dat het onzin is. Of in je dagdroom zomaar omhoog, van het enge weg te vliegen. Dat lukt mij wel eens.

Vraag 2: hoe spinnen katten? Waar komt dat geluid vandaan? Veel dieren, vogels en ook mensen maken geluid via de stembanden in hun strottenhoofd in de keel. Maar katten gebruiken spieren die om hun strottenhoofd heen zitten. Die kunnen ze heel snel laten trillen, meer dan 300 maal in de seconde, en daarmee maakt de stemspleet dat typische spingeluid. Spinnende katten zijn vaak heel tevreden, als ze ontspannen op schoot liggen. Maar ze kunnen ook spinnen als de baas binnen komt, ze voer willen hebben, ze bang zijn of als ze pijn hebben. Dan liggen ze natuurlijk niet ontspannen naast of op je.

Vraag 3: hoe kan het dat je gehypnotiseerd kan worden, hoe werkt dat? Hypnose is een bijzondere toestand waar je heel ontspannen bent en tegelijk al je aandacht op iets richt. Hypnose ligt tussen dromen en wakker zijn in. Normaal gesproken heb je iemand nodig om je in hypnose te brengen. Vaak door eerst al je aandacht met je ogen dicht aan je ademhaling te laten besteden. Dan suggereert die ander dat je het bijvoorbeeld heel koud hebt, en je begint werkelijk te rillen. Dat lijkt op wat mensen die heel intensief naar sport kijken. Die beginnen zelf ook te zweten en hebben na afloop spierpijn. Dat soort ervaringen zien we terug in de gebieden in je hersenen die extra actief zijn. De begeleider kan je eenvoudig weer uit je hypnose halen door je je ogen te laten openen en om je heen te kijken. Inmiddels wordt hypnose niet alleen als trucje maar ook serieus ingezet, zoals bij spraak- slaap- of angstproblemen. En we kunnen hypnose gebruiken om in de hersenen te kunnen zien hoe je de wereld om je heen waarneemt en hoe je daar op reageert. Z leren we meer over wat we bewustzijn noemen.

Vraag 4: hoe wordt je verliefd en worden dieren ook verliefd? Als eerste is het goed te bedenken wat er in je lichaam gebeurt als je verliefd bent op iemand. Je gaat blozen, je hart gaat sneller kloppen, je bent verward en zegt of doet rare dingen. We weten dat er in je hersenen dan een aantal stoffen worden afgescheiden. Dat zijn boodschapperstoffen die we hormonen noemen. En die hormonen gaan vaak samen met emoties, als blij zijn, of verrast of bedroefd of boos. En die kunnen we ook terugvinden bij dieren. Maar hoe wordt je nu verliefd? Dat kan door van alles zijn, hoe iemand er uit ziet, hoe die zich beweegt, hoe grappig of juist hoe serieus die is. En, waarschijnlijk heel belangrijk, hoe die ander ruikt. Geurstoffen in de vorm van heel erg kleine luchtdeeltjes die we feromonen noemen spelen een veel grotere rol dan we zo in de gaten hebben. Verliefdheid kan heel lang duren, maar ook zo weer over zijn. Als iets ontzettend gaat storen is het zomaar ineens over. En hoe zit dat bij dieren? Het zou heel goed kunnen zijn dat het bij dieren, met al die zelfde hormonen, niet ander gaat dan bij ons. Maar ja, we komen maar moeilijk achter gevoelens bij dieren. En ook bij mensen kunnen we niet altijd zo zeker zijn. Want moet je iemand die vertelt dat ie heel gelukkig is altijd geloven?

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Kinderen vragen wetenschappers de hemd van het lijf : de Klokhuis Vragendag:

De Klokhuis Vragendag is een jaarlijks hoogtepunt in wetenschapsmuseum NEMO. Meer dan 500 kinderen vuren dan hun vragen af op een veertigtal wetenschappers. In een kwartier tijd moet helderheid geboden. En de vragen liegen er niet om. Was er tijd voor de oerknal, wat is hypnose en waarom leggen kippen het hele jaar een ei, en andere vogels niet? Om er maar een paar te noemen. Veel vragen over dromen en nachtmerries. Want dat houdt kinderen bezig. En kinderen willen weten hoe het zit. Aan de wetenschapper om een eerlijk en begrijpelijk antwoord te geven.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

We zullen het moeten toegeven. Wij zoogdieren doen wel of we het slimst zijn. Maar zelfs de mensapen, waar wij mensen ook bij horen, leggen het af tegen de vogels. Vogels hebben per gram lichaamsgewicht meer hersenweefsel dan wij zoogdieren. En dan is het ook nog eens zo dat er bij vogels in een gram hersenweefsel meer neuronen, oftewel zenuwcellen, zitten dan bij ons. Alleen doordat we in vergelijking met vogels zo zwaar zijn redden sommige zoogdieren het nog net met het totale gewicht aan hersenmassa. Vogels groeien heel snel op en zijn heel snel zelfstandig. Ze zijn kampioen in de communicatie. Ze hebben een rijke en heel gevarieerde taal. En in de voortbeweging zijn ze ons letterlijk huizenhoog de baas, in elk geval alle vliegende vogels. Onder de vogels zijn er een paar groepen echte bollebozen. Dat zijn de papegaaien, en de raven en andere kraaiachtigen. Gereedschapsgebruik en toepassen van hogere logica, geen probleem. Vogels zijn de laatste dinosauriërs op aarde. En dat leidt dat tot de spannende vraag hoe het stond met sommige van de uitgestorven dino’s.

Het lijkt er op dat er in de geschiedenis van de vogels twee intelligentie-sprongen waren. De eerste was bij het optreden van de echte vogels zoals archeopterix, 160 miljoen jaar geleden. De tweede was bij een afsplitsing binnen de landvogels. Dat was zo’n 10 miljoen jaar voor een komeet inslag die 66 miljoen jaar een eind maakte aan alle andere dinosauriërs, (en nog heel veel meer dieren). Die af-splitsers bestonden uit een groep die we nu kennen als valken, papegaaiachtigen en zangvogels (inclusief de kraaiachtigen). Deze soorten overleefden de catastrofe glorieus, en vooral de zangvogels ontwikkelden zich daarna tot een zeer succesvolle groep van nu nog steeds meer dan 4000 soorten. Een belangrijke stap binnen de zangvogels was de verder ontwikkeling van een extreem ontwikkelde vorm van communicatie. Die genieten we nog steeds dagelijks in de vorm van vogelzang. Vanuit Australië rolde er een klankgolf via Azië uit over de hele wereld.

Wij mensen mogen best trots zijn op onze 86 miljard neuronen. Daar zouden we hele mooi dingen mee kunnen doen. Maar wat te denken van ons kleinste zangvogeltje, het goudhaantje. Die heeft met zijn 4,5 gram lichaamsgewicht 164 miljoen neuronen. Omgerekend naar lichaamsgewicht heeft dar vogeltje vier maal zoveel neuronen als wij. Een arme krokodil, 90 kilo zwaar, heeft maar de helft van het aantal neuronen van het goudhaantje. Vogelkampioenen in intelligentie, zoals papegaaien en raven, hebben meer dan 2 miljard neuronen. Zij gebruiken en maken instrumenten om aan voedsel te komen. En verstoppen die voor kleptomane soortgenoten die hun uitvinding willen stelen. Ze kunnen inschatten welke mensen betrouwbaar zijn als het gaat om het inruilen van stukjes brood voor veel lekkerder kaas en welke niet. Hun verstopgeheugen lijkt onbeperkt. Kort gezegd, ze plannen en denken beter vooruit dan heel wat mensen. Maar pas op. Proeven met vaak als wat dommig afgedane loopvogels als emoes laten zien dat ook die dieren over een goed leervermogen en geheugen beschikken. Dus zijn alle vogels slimme dinosauriërs? En waren misschien hun vroegere collega’s dat ook?

Tip om verder te lezen:
De wetenschap over de geschiedenis van de vogels, en over hun intelligentie ontwikkelt zich snel. Voor een goed recent overzicht zie het boek van Steve Brussate, the Story of Birds.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Vogels zijn slimmer

We zullen het moeten toegeven. Wij zoogdieren doen wel of we slim zijn. Maar zelfs de mensapen, waar wij mensen ook bij horen, leggen het af tegen de vogels. Vogels hebben per gram lichaamsgewicht hebben meer hersenweefsel dan wij zoogdieren. En dan is het ook nog eens zo dat er bij vogels in een gram hersenweefsel meer zenuwcellen zitten dan bij ons.

Alleen doordat we in vergelijking met vogels zo zwaar zijn redden sommige zoogdieren het nog net met het totale gewicht aan hersenmassa. Vogels groeien heel snel op en zijn heel snel zelfstandig. Ze zijn kampioen in de communicatie. Ze hebben een rijke en heel gevarieerde taal. En in de voortbeweging zijn ze ons letterlijk huizenhoog de baas, in elk geval alle vliegende vogels.

Onder de vogels zijn er een paar groepen echte bollebozen. Dat zijn de papegaaien, en de raven en andere kraaiachtigen. Gereedschapsgebruik en toepassen van hogere logica, geen probleem. Vogels zijn de laatste dinosauriërs op aarde. En dat leidt dat tot de spannende vraag of misschien sommige van de uitgestorven dino’s misschien ook heel slimme dieren waren…

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Je gelooft soms je eigen ogen niet, struiken en, planten, ja zelfs straatlantaarns en auto’s die ingepakt zijn in een wit web. De inpakkunstenaar Christo is er niets bij. Grote kans dat het hier om de gemeenschappelijke nesten gaat van de rupsjes van stippelmotten. De acht soorten die in Nederland voorkomen hebben zo hun eigen voorkeuren. Vooral bij de vogelkers- de wilgen-, de appel- en de meidoornstippelmot is het wel duidelijk om welke soort het gaat. De gelige rupsjes gebruiken hun gemeenschappelijke web om veilig van de bladeren van hun gastplant te kunnen eten, tot ze verpoppen. Als de poppen eenmaal uitkomen vliegen de stippelmotten, witte bovenvleugels met zwarte stippen, elk afzonderlijk uit. Spinsels komen bij veel meer insecten voor, al is het niet zo spectaculair als bij de stippelmotten. Alleen bij eiken moet men oppassen, daar worden spinsels door de eikenprocessierups gemaakt, en die hebben heel vervelende brandharen. De ware spinmeesters zijn en blijven natuurlijk de spinnen, die spindraden vooral gebruiken om aan eten te komen, maar ook nog voor veel meer.

Net zoals de stippelmotten gebruiken spinnen spinweefsel om hun eieren en opgroeiend kroost te beschermen. Of ze gebruiken draden om snel en veilig op de grond terecht te komen. In de herfst gebruiken jonge spinnen draden om weg te zweven. Sommige soorten maken valdeuren uit spinrag. Waterspinnen bouwen duikerklokken uit spinrag en kunnen zo heel lang ondergedoken blijven. De precieze samenstelling van spinrag, van insecten en van spinnen, is nog steeds onbekend. Er wordt veel onderzoek naar gedaan. De eigenschappen zijn dan ook heel bijzonder. Sterker dan staal, maar licht van gewicht. Extreem elastisch en taaier dan onze sterkste kunstvezel waaruit kogelvesten gemaakt worden (kevlar). De draden van spinrag hoort bij de allersterkste biologische materialen op aarde. Het weefsel van bijvoorbeeld zijderupsen, en van stippelmotten, is wat minder dan dat van spinnenwebben, maar nog steeds sterker dan kevlar.

Rupsen hebben, als voorstadium van de latere vlinders, heel wat trucs in huis om deze kwetsbare levensfase goed door te komen. Behalve de verdediging door spinsels excelleren ze ook in misleiding en bedrog. Sommige rupsen lijken op takjes, al dan niet voorzien van een venijnige stekel. Anderen doen bladeren na, of houtsplinters. De rups van een Zuid Amerikaanse page vlinder doet eerst een vogelpoepje na. In een volgend stadium laten ze afschrikwekkende oogvlekken zien en verspreiden ze via een knaloranje vorkje onsmakelijke geuren. Veel op zich onschuldige rupsen doen onsmakelijke of zelfs giftige andere soorten na. Het is kortom leugen en bedrog in rupsenland. Er zijn natuurlijk altijd roofdieren die zich van al die verdediging niets aantrekken. Sluipwespen en bijvoorbeeld pimpel en koolmezen trekken zich maar weinig aan niets aan van de voorjaarsspinsels van de stippelmotten. Als het u niets uitmaakt, laat de nesten van de stippelmotten dan rustig zitten. De meeste planten, struiken en bomen overleven de invasie door de rupsennesten van deze kleine nachtvlindersoorten uiteindelijk prima. En ook al is het lastig om het uitvliegen van de volwassen stippelmotten met eigen ogen te zien, het opgroeien van de rupsjes is op zich al een spannend gebeuren.

Tip:
Voor het bepalen van de acht Nederlandse stippelmotsoorten bestaat er een handige fotopagina op het internet.
Zie op de site van de vlinderstichting: stippelmotten herkennen

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Spooky spinsels in het voorjaar

Je gelooft soms je eigen ogen niet, struiken en, planten, ja zelfs straatlantaarns en auto’s die ingepakt zijn in een wit web. De inpakkunstenaar Christo is er niets bij.

Grote kans dat het hier om de gemeenschappelijke nesten gaat van de rupsjes van stippelmotten. De acht soorten die in Nederland voorkomen hebben zo hun eigen voorkeuren. Vooral bij de vogelkers- de wilgen-, de appel- en de meidoornstippelmot is het wel duidelijk om welke soort het gaat.

De gelige rupsjes gebruiken hun gemeenschappelijke web om veilig van de bladeren van hun gastplant te kunnen eten, tot ze verpoppen. Als de poppen eenmaal uitkomen vliegen de stippelmotten, witte bovenvleugels met zwarte stippen, elk afzonderlijk uit. Spinsels komen bij veel meer insecten voor, al is het niet zo spectaculair als bij de stippelmotten.

Alleen bij eiken moet men oppassen, daar worden spinsels door de eikenprocessierups gemaakt, en die hebben heel vervelende brandharen. De ware spinmeesters zijn en blijven natuurlijk de spinnen, die spindraden vooral gebruiken om aan eten te komen, maar ook nog voor veel meer.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Ooit hebben vogels het grote uitsterven van alle andere dinosauriërs overleefd. Dat lag er voor een groot deel aan dat ze zo klein waren. Des te merkwaardiger is het dat in de periode daarna reuzenvogels zijn ontstaan. En daar onder waren heel bijzondere exemplaren. Wat te denken van de schrikvogels, in het Engels bekend als terror birds. Goed drie meter hoog, een 400 kilogram zwaar, joegen deze loopvogels in Zuid Amerika op alles wat zich bewoog. Onschuldiger waren planteneters als Gastornis , teruggevonden in Noord-Amerika en Europa. Ze waren een kleine drie meter hoog en voorzien van een grote kop met enorme snavel. Zij leken op de imposante dondervogels uit Australië. Die zijn verwant aan eenden en daarom in het Engels bekend als de Demon Duck. Behalve deze loopvogels die het vliegen hadden opgegeven waren er ook zeevogels als de Pelagornis, met een spanwijdte van meer dan 7 meter, en lange snavels voorzien van pseudo-tanden. De vogel met het grootste vleugeloppervlak was een Zuid Amerikaanse gier Argentavis magnificens, met een gewicht van 70 kilo. Dit was een vliegkampioen , met een super zweefvermogen dankzij brede vleugels die ook tot wel meer dan 7 meter spanwijdte konden hebben.

Tot 1400 leefden trouwens in Nieuw Zeeland nog verschillende moa soorten, grote loopvogels tot drie en een halve meter hoog. En duizend jaar geleden liep op Madagaskar de olifantsvogel nog rond, de zwaarste van alle, slechts drie meter hoog, maar tot wel 700 kilo zwaar. Grote vogels hadden en hebben het dus moeilijk. Waarom het in de evolutie dan toch steeds weer geprobeerd wordt? Groot zijn heeft voordelen, het schrikt vijanden af, het helpt om makkelijker warm te blijven als het koud is. Maar als groot dier heb je wel veel voedsel nodig om je gewicht op peil te houden, en dat voedsel moet maar altijd beschikbaar zijn. De vogels ontstonden als speciale groep binnen de dinosauriërs. Toen was de plek van de grote planten- en vleeseters al door andere dinosauriërs ingenomen. Binnen een andere groep van de reptielen hadden zich vliegende reuzen gevormd, de pterosauriërs. De grootste soorten hadden een spanwijdte van over de tien meter. In zee heersten de plesiosauriërs en ichthyosauriërs als geduchte rovers. Vogels deden er dus toen goed aan om zich wat bescheiden op te stellen, qua grootte. De grote klap van een meteorietinslag maakte 66 miljoen jaar geleden een einde aan alle grote reptielen en dinosauriërs. Kleinere vogelsoorten overleefden. In de leegte die al die grote uitgestorven soorten overlieten begonnen daarna een aantal vogelsoorten de gok toch te wagen. Loopvogels gaven het vliegen op, en een aantal van hen werden enorme planteneters, en vleesetende jagers. En als al gezegd zochten ook een aantal vliegende soorten het in een grote omvang. Het bleef een riskante aangelegenheid. Klimaatwisseling en de opkomst van de zoogdieren - steeds groter wordende soorten, en een onaangename kleinere soort genaamd Homo sapiens - maakten aan al deze avonturen een eind.

Abonneer nu

Dat als laatste van alle dinosauriërs op aarde er nu meer dan tienduizend soorten vogels rondvliegen hebben ze dus zeker niet aan hun grootte te danken. Wel aan hun hoge stofwisseling, die het ze veroorlooft om extreem behendig, langdurig en efficiënt te vliegen. Alles in hun bouw is gericht op gewichtsvermindering, heel lichte botten, geen zwaar gebit en kaken. Daarvoor in de plaats een heel slim geconstrueerde snavel, die geschikt is voor heel veel soorten voedsel. Flexibiliteit van succesvolle vogelsoorten zit hem ook in hun snelle groei. De jongen-tijd is eerder een kwestie van weken dan van maanden. Wat andere dinosauriërs al ontwikkeld hadden, verenpakketten en een aanzet van vleugels, hebben vogels geperfectioneerd en ontwikkeld om daadwerkelijk mee te kunnen vliegen. Iets wat andere dinosauriërs nooit gelukt is. En heel belangrijk, relatief voor hun beperkte lichaamsomvang hebben de succesvolle vogels grote hersenen. Met als slimste vogels de kraaiachtigen en de papegaaiachtigen. Maar vlak onze vele zangvogelsoorten ook niet uit. Waarschijnlijk hebben 66 miljoen jaar geleden vooral kleinere vogels die van noten en vis leefden de klap overleefd. Bessen, planten en insecten waren lange tijd niet meer beschikbaar. Daarna is er een explosie van vogelsoorten geweest, vooral ook door seksuele selectie. Mannetjes zetten alles op alles, in verentooi en zang. En wij mogen daar nog steeds dagelijks van genieten.

TIP Hoe het met de vogels zo ver gekomen is, welke in hun 150 miljoen jaar lange geschiedenis overleefd hebben, en welke niet , is te lezen in het gloednieuwe boek van Steve Brusatte: The Story of Birds.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Grote vogels, erg grote vogels

Ooit hebben vogels het grote uitsterven van alle andere dinosauriërs overleefd. Dat lag onder andere aan dat ze zo klein waren. Des te merkwaardiger is het dat in de periode daarna reuzenvogels zijn ontstaan. En daar onder waren heel bijzondere exemplaren. Wat te denken van de schrikvogels, in het Engels bekend als terror birds. Goed drie meter hoog, een 400 kilogram zwaar, joegen deze loopvogels in Zuid Amerika op alles wat zich bewoog. Onschuldiger waren planteneters als Gastornis , teruggevonden in Noord-Amerika en Europa. Ze waren een kleine drie meter hoog en voorzien van een grote kop met enorme snavel. Zij leken op de imposante dondervogels uit Australië. Die zijn verwant aan eenden en daarom in het Engels bekend als de Demon Duck. Behalve deze loopvogels die het vliegen hadden opgegeven waren er ook zeevogels als de Pelagornis, met een spanwijdte van meer dan 7 meter, en lange snavels voorzien van pseudo-tanden. De vogel met het grootste vleugeloppervlak was een Zuid Amerikaanse gier Argentavis magnificens, met een gewicht van 70 kilo. Dit was een vliegkampioen , met een super zweefvermogen dankzij brede vleugels die ook tot wel meer dan 7 meter spanwijdte konden hebben.
Tot 1400 leefden trouwens in Nieuw Zeeland nog verschillende moa soorten, grote loopvogels tot drie en een halve meter hoog. En duizend jaar geleden liep op Madagaskar de olifantsvogel nog rond, de zwaarste van alle, slechts drie meter hoog, maar tot wel 700 kilo zwaar. Hoe het zo gekomen is, en waarom we het nu moeten doen met zee-adelaars, emoes en struisvogels is te lezen in het nieuwe boek van Steve Brusatte, the Story of Birds.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Na de laatste ijstijd kwam de beuk als laatste loofboom zo’n 3000 jaar geleden ons land weer binnen. Eerst vooral op hogere maar vochthoudende bodems. Kalkrijk en leemhoudend strekt tot aanbeveling. En in geen geval te nat, op laagveen, droge zandgronden of zeeklei. Kortom, nogal wat noten op zang. Om nog maar niet te spreken over de ellende als er ineens een buurboom omvalt: fatale zonnebrand kan het gevolg zijn. Maar wat een prachtige boom. De ontroerend zacht behaarde bladeren die begin mei uit de knop komen. Het onbeschrijfelijk mooie kiemplantje als een beukennootje het haalt om uit te lopen (en opgetild te worden door het plantje). En dan die prachtige goudbruine bossen en lanen in de herfst.

Beukenbossen, al dan niet gemengd met eikenbomen, zijn een climaxvegetatie. Berken en wilgen zijn typische pionier-soorten, die nieuwe, open en kale gronden kunnen bevolken. De beuk is zo ongeveer het tegenovergestelde. Beukenbossen vormen, als er geen grote veranderingen van buiten optreden, een stabiel eindstadium in de vegetatie. Daarbij speelt de beperkte levensduur van de beuk, zelden ouder dan 200 jaar, -geen rol. De beuk is een schaduwboom bij uitstek. Dit maakt de boomsoort zeer competitief ten opzichte van niet-schaduwsoorten. Belangrijk voor continuïteit is dat beukennootjes goed in schaduw kunnen kiemen. Opgroeiende en volwassen bomen kunnen zich goed in de schaduw handhaven. Zij vormen zon- en schaduwbladeren. De zonbladeren zijn dikker en beter gewapend tegen uitdroging. De bladeren zitten om en om aan een kant van de takken, de takken verschillen in lengte. Al met al vormen de bomen een dicht bladerdek dat een diepe schaduw geeft. Dat maakt dat er in beukenbossen maar weinig ondergroei is van kruiden en struiken. De beuk geeft een ruwe humus die in de schaduw maar slecht verteert en een bodem-verzurende werking heeft. Ook door het dichte, fijnmazige wortelstelsel van de beuk, net onder de oppervlakte, hebben maar weinig andere plantensoorten een kans.

Beuken doen er zo’n vijftig jaar over voor ze volop gaan bloeien. En dan is het nog maar eens in de vijf tot tien jaar dat er sprake is van een uitbundige bloei en er een rijke beukennootjesoogst te verwachten valt. De bloei komt, met het uitkomen van de bladeren, eind April en eerder in Mei op gang. Mannelijke en vrouwelijke voortplantingsorganen groeien aan dezelfde boom. Mannelijke bloemen in de vorm van eivormige katjes die hangen aan zijdeachtig behaarde stelen. Vrouwelijke bloemen staan meestal met twee bij elkaar, elke bloem omgeven door een vierspletig napje. Beuken horen, samen met kastanjes tot de familie van de napjesdragers. Na bestuiving door de wind groeien de napjes uit tot stekelige houtachtige beukendoppen. In elke dop rijpen twee beukennootjes. Zodra de nootjes rijp zijn, springen de doppen in vier delen open en vallen de scherp driehoekige beukennootjes op de grond. De vruchten worden onder andere verspreid door eekhoorns, die ze als wintervoorraad gebruiken. Beukennootjes zijn een belangrijke voedselbron voor dassen, wilde zwijnen, trekvogels en standvogels als de gaai. Beuken worden graag aangeplant als hagen en als laanbomen. In de winter blijven de verkleurde bladeren lang aan de boom, vooral bij jongere exemplaren. Op de lege doppen van de beuk groeit het vrolijke geweizwammetje. Melkzwammen en russula’s horen tot de helpers van de beuk. Maar als er zich reuzenzwammen, echte tonderzwammen en porseleinzwammen aandienen is het einde nabij. Zo gaat het met deze napjesdragers, weten we uit fossiele stuifmeelkorrels, al meer dan 80 miljoen jaar.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app