Onze Max doet het als F1-coureur relatief goed. Maar met soms minder dan 100 milliseconden reactietijd op het start (=licht)signaal, legt hij het nog steeds af tegen menig insect. Een vlieg klaart de klus in 5 milliseconden. De gemiddelde, niet al te getrainde mens reageert op een lichtsignaal in 180 milliseconden. Een geluidsignaal verkort dat tot 140, en een aanraking tot 130 milliseconden. En dat lukt dan alleen door snelle,speciale sprongachtige zenuwsignalen in onze zenuwbanen. Veel andere reacties, op temperatuur, darmsignalen, pijn en zweet doen er seconden over.

Vond je deze aflevering de moeite waard? Stuur hem door naar iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Elke woensdag een nieuwe aflevering, elk weekend de nieuwsbrief. Gratis, in het Nederlands, op mennoenerwin.nl.

Wil je lid worden? Eén klik, en je mist niets meer: de podcast in je feed, de nieuwsbrief in je inbox.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Die komt in elk geval in ons hele land voor. Dat is als wat minder het geval met de alpenwatersalamander, makkelijk te herkennen aan de fel oranje buik. De kleine salamander heeft alleen een dunne geelrode streep op de buik. Een derde al veel zeldzamer soort is de vuursalamander. Deze geel zwarte landbewoner is met 20 centimeter onze grootste salamander en leeft voornamelijk nog in Zuid Limburg. Deze soort wordt helaas bedreigd door een schimmel. Van alle soorten leven de larven in het water, en eten zich van kleine naar grotere prooien. Anders dan hun naam doet vermoeden kruipen ook de volwassen watersalamanders na de voortplanting aan land. Ze overwinteren op donkere, vochtige plekken. Ze bewegen in het water wel heel wat eleganter dan op het land, waar ze wat moeizaam heen en weer waggelen, steeds de tegenovergestelde poten samen naar voren zettend. Ze hebben als Urodela (dieren met een duidelijk zichtbare staart) ook nog eens hun forse staart te torsen, meestal een derde van hun lichaamslengte.

Kikkers, de andere, veel grotere groep van amfibieën, verliezen hun larvenstaart, Maar de salamanders herinneren in hun gedaante best nog wel aan de oorsprong van het leven op het vaste land, meer dan 350 miljoen jaar geleden. Het oudste nu bekende fossiel is 368 miljoen jaar oud en in Schotland gevonden. Daarna speelden ze tot in het tijdperk van de Jura een grotere rol op aarde. Uiteindelijk ontwikkelden zich uit die eerste salamanders de reptielen, en met hen weer alle vogels en zoogdieren. Ook hun collega’s de kikkers overvleugelden hen. Daarvan lopen er nu op aarde tien keer zo veel soorten van rond. Salamanders leven nu vooral in Noord en Zuid Amerika, Europa (maar niet te hoog in het noorden) en delen van Azië. Ze ontbreken in Australië en Afrika (op het noordelijkste puntje na). Er zijn veel bedreigingen, en hun verdediging door gifklieren in de huid is daarbij niet altijd even effectief. Sommige salamandersoorten die in het water van grotten leven laten als volwassen dieren nog de kenmerken van het larvestadium zien (neotenie). Dat zie je aan het blijven bestaan van uitwendige kieuwen. Zo leeft in Mexico de axolotl, geliefd onderwerp van studie voor biologen die zich toeleggen op de ontwikkeling van het leven zijn. Volgens sommigen van die biologen hebben mensen trouwens ook last van neotenie, met hun trage ontwikkeling en hun grote “kleine kindjes-hoofden”.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Abonneer nu

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Ooit de eerste landdieren en nu in onze achtertuin: salamanders

Als larve zijn ze aangewezen op het water. Maar verder leven onze salamanders het grootste deel van hun leven op het land. Ze zijn de oudste vertegenwoordigers van de klasse van de amfibieën. Dubbellevend is de vertaling van het woord amfibie, en dat klopt dus heel precies. In het water ademen de larven via uitwendige kieuwen, maar in de rest van hun leven is huidademhaling de manier om aan zuurstof te komen. Salamanders zijn er in soorten (zo’n 700 stuks) en maten (van 2 cm tot een goede meter).

Reuzensalamanders leven nu nog in Japan en China. Ooit leefden ze ook in onze streken. In Duitsland werd in de 18^e eeuw zo’n fossiel exemplaar gevonden en 1802 verkocht aan Teylers museum in Haarlem. De vinder, de Zwitserse arts Scheuchzer dacht het om een heel oude mensensoort ging. Hij benoemde het ‘Homo diluvii testis’. Oftewel een mens die getuige van de zondvloed geweest was. Negen jaar na de aankoop kwam de Franse geleerde Cuvier langs. Die zag meteen zag dat het hier om het fossiel van een reuzensalamander ging. Nog steeds is dit unieke, 1.26 meter lange fossiel in Haarlem te zien. Alleen heeft het nu de naam Andrias (het geslacht van de reuzensalamanders) scheuchzeri.

Wat ziet u dan nu in de achtertuin? Waarschijnlijk een kleine watersalamander, maximaal een geruststellende 11 cm groot.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nieuwsbrief of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten maar wel ons terug vinden op substack.

Wat mensen van duiven vinden? Nou dat ligt er maar aan. Als witte vredesduif bij gelegenheden graag losgelaten. En een symbool van de liefde. Een smakelijk pluimveeproduct uit de duiventil. Een nuttige boodschapper als postduif. Een sportheld, en daarmee verbonden een object van weddenschappen (naar schatting worden in Nederland tot een miljoen postduiven gehouden) . Of een lastige en te bestrijden vliegende rat. Overlast wordt vooral toegeschreven aan de stadsduif, een verwilderde rotsduif die met zo’n 20000 broedparen in Nederland rondvliegt.

Er zijn tien keer zoveel houtduiven, en ook daaraan ergert zich nogal eens iemand. Minder klachten zijn er over de kleinere en schuwere holenduif (60000 broedparen) of de net zo talrijke Turkse tortel. Die heeft zich pas in de jaren vijftig van de vorige eeuw in ons land gevestigd. De zomertortel is haast uit ons land verdwenen. Overwinterend in Afrika broeden er inmiddels jaarlijks minder dan 900 broedparen van deze sierlijke duivensoort. Er valt veel over onze vijf duivensoorten te vertellen, een miniem aandeel in de meer dan 360 soorten die op onze planeet te vinden zijn.

Postduiven stammen, zoals stadsduiven, af van rotsduiven. Die komen in Nederland niet voor maar leven vooral in het Middellandse zeegebied en aan de Ierse en Engelse kusten. Postduiven worden al meer dan 3000 jaar gehouden omdat ze te gebruiken zijn als snelle informatie-overbrengers. Toe aan de tweede wereld oorlog toe speelden ze een rol bij het doorgeven van militaire gegevens. In de negentiende eeuw, vooral voor de uitvinding van de telegraaf, werden ze ook ingezet om snel beurskoersen door te geven.

Maar ook brachten ze microfilms snel ter plekke. Daarbij werd, en wordt, er gebruik gemaakt dat duiven feilloos terugvliegen naar hun thuisbasis. Dat doen ze zowel over korte maar ook over lange afstanden. We weten inmiddels dat duiven daarvoor alle mogelijke trucs gebruiken bij hun navigatie. Om te beginnen maken ze gebruik van het landschap. Ze vliegen graag langs rivieren, kanalen en wegen. Ze benutten dankzij hun biologische klok het zonnekompas. Aan de stand van de zon kunnen ze zo hun richting bepalen. Dat kunnen ze ook aan de hand van de sterrenhemel. Alleen doen ze dat niet zo vaak omdat ze vooral overdag actief zijn. Van jongs af kunnen duiven zich oriënteren aan de hand van het aardmagnetische veld. En tenslotte ruiken duiven ook de goede richting. Onderzoek -waarin duiven al dan niet de neusgaten verstopt werd toonde een ‘haring--pizza gradiënt’, op een route van Noord Duitsland tot in Italië.

Duiven mogen dan soms wat onbeholpen op de bodem waggelen, het zijn uitstekende vliegers die makkelijk een gemiddelde snelheid van 60-80 kilometer per uur halen . Het record ligt bij een postduif die langere tijd 143 kilometer per uur vloog. Per dag kunnen ze afstanden tot ruim 1100 kilometer afleggen. De meeste van onze duivensoorten zijn als gezegd standvogels, die het hele jaar in ons land blijven. Dat er in de winter hier tweemaal zo veel duiven zijn komt doordat wintergasten uit Scandinavië van ons mildere klimaat gebruik komen maken. Tenslotte, wat zouden oplossingen zijn als er plaatselijk teveel duiven zijn? De stadsduif bevolkt bijvoorbeeld heel wat pleinen in de grote steden van Europa, met dank aan de toeristen.

Het meest dwaze is de maatregel die de provincie Groningen overweegt, afschieten met de luchtbuks. Schade aan gebouwen kan worden voorkomen door geliefde zitplaatsen met pinnen af gaas af te dekken. Als het te erg wordt kan ultrasoon geluid misschien helpen. En om populaties echt in de hand te houden is de plaatsing van duiventillen, zoals in verschillende Belgische gemeentes gebruikelijk, uitkomst brengen. Zulke tillen, waarin al dan niet wordt bijgevoerd, bieden de mogelijkheid eieren weg te nemen of te schudden en zo stadse duivenwolken in de hand te houden.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Duiven: van sportkampioen tot vliegende rat

Wat mensen van duiven vinden? Nou dat ligt er maar aan.

Als witte vredesduif bij gelegenheden graag losgelaten. En een symbool van de liefde. Een smakelijk pluimveeproduct uit de duiventil. Een nuttige boodschapper als postduif. Een sportheld, en daarmee verbonden een object van weddenschappen (naar schatting worden in Nederland tot een miljoen postduiven gehouden). Of een lastige en te bestrijden vliegende rat. Overlast wordt vooral toegeschreven aan de stadsduif, een verwilderde rotsduif die met zo’n 20000 broedparen in Nederland rondvliegt.

Er zijn tien keer zoveel houtduiven, en ook daaraan ergert zich nogal eens iemand. Minder klachten zijn er over de kleinere en schuwere holenduif (60000 broedparen) of de net zo talrijke Turkse tortel. Die heeft zich pas in de jaren vijftig van de vorige eeuw in ons land gevestigd. De zomertortel is haast uit ons land verdwenen. Overwinterend in Afrika broeden er inmiddels jaarlijks minder dan 900 broedparen van deze sierlijke duivensoort. Er valt veel over onze vijf duivensoorten te vertellen, een miniem aandeel in de meer dan 360 soorten die op onze planeet te vinden zijn

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

We kunnen als mensen van geluk spreken. We zijn als kijkers in niets extreem goed, maar onze kijkprestaties mogen er best wezen. We zien een groot deel van het kleurenspectrum. En we zien dankzij onze twee ogen niet alleen diepte maar hebben ook een redelijk groot gezichtsveld. Dankzij onze oogspieren kunnen we niet alleen scherp stellen (accommoderen) maar ook onze ogen richten op wat belangrijk lijkt. In onze ogen hebben we speciale receptoren die onze biologische klok met de lichtinformatie uit de omgeving kunnen gelijkzetten, en onze stemming op peil houden. We hebben voldoende hersencapaciteit om al die beeld en lichtinformatie te verwerken. En die overvloed aan data te combineren met alles wat we door onze andere zintuigen aan waarnemingen binnen krijgen.

Wij mensen krijgen, net als alle zoogdieren, lichtinformatie uitsluitend binnen via onze beide ogen. Vissen, amfibieën reptielen en vogels hebben een derde lichtgevoelig oog. Dat zit in de pijnappelklier, vlak onder het (dunne) schedeldak. Bij vogels zijn daarnaast ook diep in de hersenen lichtgevoelige cellen gevonden. Sommige vissen en amfibieën hebben ook in de huid cellen die gevoelig zijn voor lichtinformatie. Insecten hebben samengestelde (facet) ogen. Soms zijn dat er wel drie. Maar de toppers in deze lijken de spinnen, met tot wel acht ogen op hun borststuk. Als gezegd, bij ons moet alles via de beide ogen binnenkomen. Er zijn drie soorten lichtreceptoren in de netvliezen van beide ogen. De staafjes pikken zwart- wit beelden op, ook in de nacht. De kegeltjes kunnen kleurenbeelden opvangen. Alle beeldinformatie wordt via de oogzenuwen de hersenen binnengeleid. De zenuwen kruisen zich onder in de hersenen. Dat zorgt ervoor dat de beeldinformatie (via de thalamus) omgekeerd geprojecteerd in de hersenschors aankomt. De beeldinformatie komt in veel meer hersengebieden terecht, en wordt daar verwerkt en geïnterpreteerd. De derde lichtreceptor in het netvlies is de retinale ganglioncel. Die vangen de dag en nacht lichtinformatie op die rechtstreeks naar de biologische klok onder in de hersenen gaat. Deze lichtinformatie komt ook terecht in ons emotionele centrum, de amygdala. Dat is dan ook de reden dat lichtinformatie zo’n sterke uitwerking op onze gemoedstoestand kan hebben.

Onze ogen staan wat uit elkaar en daarom hebben we een redelijk groot gezichtsveld. We kunnen binoculair ook goed in de diepte zien. Roofdieren hebben in het algemeen een beter gezichtsveld dan prooidieren. Maar wat te denken van koeien, met een gezichtsveld van wel 300 graden? Toegegeven, bij adelaars is dat 340 graden. Zij zijn ook kampioen in scherp zien. Wij mensen zien redelijk scherp. In elk geval zeven maal beter dan onze kat. Om maar te zwijgen van de arme goudvis. Kameleons kunnen hun ogen los van elkaar op iets richten. Bij uilen staan de ogen nogal naar voren. Maar die kunnen hun kop vrijwel omdraaien. Uilen hebben heel veel staafjes in de ogen, ze kunnen goed in het donker kijken. Dat geldt ook voor katten. Die hebben ook nog grote pupillen. Gekko’s hebben erg grote ogen. De ogen van deze reptielen zijn wel 350 keer gevoeliger voor licht dan onze ogen. Gekko’s kunnen zelfs in het donker kleuren onderscheiden, uniek in het dierenrijk. Anders dan vogels en reptielen hebben de meeste zoogdieren maar een beperkt vermogen om kleuren te zien. Dat is ooit zo gekomen toen ze voor lange tijd alleen in de nacht konden overleven. En daarom kan uw hond of kat nu alleen maar blauw-groene beelden zien. Mensapen, en ook andere apensoorten hebben het kleurenzien (blauw-groen-rood, trichromaat) terugveroverd. Dat is zo’n miljoen jaar geleden gebeurd, door een gen-verdubbeling van het gen voor kleuren zien. Dat had veel overlevingswaarde, voor het beoordelen van plantensoorten en de rijpheid van vruchten. We missen nog steeds een deel van de kleurinformatie. Slangen kunnen infrarood waarnemen. En vogels zijn heel goed in het zien van ultraviolet. Het best van al lijkt een garnaal. De mantisgarnaal kan zowel ultraviolet als infrarood licht zien. Met zijn ogen op steeltjes kan de garnaal zijn ogen los van elkaar bewegen. Daarmee neemt dit diertje dingen waar die voor mensen onmogelijk te zien zijn. Heeft een garnaal in het dierenrijk de meest complete ogen?

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De zinnen: (6) we zien best veel

We kunnen als mensen van geluk spreken. We zijn als kijkers in niets extreem goed, maar onze kijkprestaties mogen er best wezen. We zien een groot deel van het kleurenspectrum. En we zien dankzij onze twee ogen niet alleen diepte maar hebben ook een redelijk groot gezichtsveld. Dankzij onze oogspieren kunnen we niet alleen scherp stellen (accommoderen) maar ook onze ogen richten op wat belangrijk lijkt.

In onze ogen hebben we speciale receptoren die onze biologische klok met de lichtinformatie uit de omgeving kunnen gelijkzetten, en onze stemming op peil houden. We hebben voldoende hersencapaciteit om al die beeld en lichtinformatie te verwerken. En te combineren met alles wat we door onze andere zintuigen aan waarnemingen binnen krijgen.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Misschien jammer, maar een zintuig dat vertelt hoe we ons voelen hebben we niet. Gelukkig voor ons zijn er wel veel dingen die we lichamelijk voelen. Die zintuigen leveren ons tastzin op, pijnsensatie (nociceptie) en kou en warmtewaarneming (thermoreceptie). Maar ook hebben we zintuigen waarmee we lichaamshouding en spierbeweging voelen (proprioceptie). Gevuld zij of juist leegte ervaren we van onze ingewanden (interoceptie), de drang om stoffen uit te scheiden of juist aan te vullen, moeten ademen, drinken, eten. Sommige dieren kunnen op afstand elektriciteit waarnemen, en ook magnetisme. Zelfs wij mensen blijken gevoelig te kunnen zijn voor veranderingen in het magneetveld. Kortom, er is heel veel gevoel in ons lichaam. Daar zijn veel organen en soorten receptoren bij betrokken. Nog ingewikkelder wordt het doordat verschillende zintuigsystemen gekoppeld zijn. Zoals bijvoorbeeld smaak en de tastzin die we bij de textuur van etenswaren ervaren.

Voor onze tastzin wordt heel wat aan mechano-receptoren, diffuus over het hele lichaam, uit de kast getrokken. Het simpelste zijn misschien wel de haarreceptoren, de vrije zenuwuiteinden rondom de haarzakjes die beweging van het hoofdhaar melden. Maar dan, de lichaampjes van Meissner reageren op een lichte aanraking van de onbehaarde huid. Door de lichaampjes van Merkel weten we dat er een drukverandering is en vervorming van de huid. Dat gebeurt ook door de lamellenlichaampjes van Vater-Pacini, maar dan onderhuids, in de voetzolen, geslachtsorganen en tepels en in het bindweefsel rond gewrichten en spieren voor. Tegelijk spelen ze een rol bij de het waarnemen van spierbewegingen. Bij deze proprioceptie doen dan ook nog spierspoeltjes en peeszintuigen mee. Door het meten van rek en verkorting worden we ons bewust van onze lichaamshouding.

In de huid zitten veel kou-receptoren. Hoe kouder hoe meer het huidweefsel krimpt en dat meten de lichaampjes van Krause. We hebben wat minder warmte-receptoren (lichaampjes van Ruffini). Ook daar voor geldt het zelfde principe. Hoe heter, hoe meer ons weefsel uitzet en hoe sterker het signaal naar onze hersenen dat we nu toch echt te dicht bij de kachel staan. Slangen gebruiken die warmte-receptoren om prooien op te sporen. Thermoreceptie wordt ook toegepast voor het bewaren van een gezonde temperatuurverdeling in het lichaam of bij voortplanting zoals bij vissen en reptielen. En wij gebruiken thermoreceptie in de mond bij de waarneming van hete pepers en “koude” menthol. Bij snelle extreme druk of temperatuursverandering of weefselbeschadiging komen speciale pijnreceptoren in actie. Deze nociceptoren, in de huid, slijmvliezen, spieren en ingewanden hebben een directe verbinding met het ruggenmerg, en vandaar naar delen van de hersenschors. Dat alles natuurlijk om een snelle reactie mogelijk te maken. Haaien en beenvissen gebruiken elektroreceptoren om prooien om obstakels op te sporen, soms ook door zelf een elektrisch veld op te werken. Vissen, vogels, vlinders, slakken en platwormen gebruiken het magneetveld om zich te oriënteren. De laatste tijd wordt steeds meer ontdekt over magneet-receptoren in de hersenen (vogels en bijen) of in de antennes van vlinders. En zelfs wij mensen hebben magnetisch materiaal in de neus. Of we daar veel me kunnen is nog geen uitgemaakte zaak. Al met al voelen we de hele dag wat af met zijn allen. En dan komt de psycholoog nog met de vraag hoe we ons voelen….

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De zinnen: (5) voelen

Misschien jammer, maar het zintuig dat vertelt hoe je je voelt hebben we niet.

Gelukkig voor ons zijn er wel veel dingen die we lichamelijk voelen. Die zintuigen leveren ons tastzin op, pijnsensatie (nociceptie) en kou en warmtewaarneming (thermoreceptie). Maar ook hebben we zintuigen waarmee we lichaamshouding en beweging voelen (proprioceptie).

Gevuld zij of juist leegte ervaren we van onze ingewanden (interoceptie), de drang om stoffen uit te scheiden of juist aan te vullen, moeten ademen, drinken, eten. Sommige dieren kunnen ook op afstand elektriciteit waarnemen, en ook magnetisme. Zelfs wij mensen blijken gevoelig te kunnen zijn voor veranderingen in het magneetveld.

Kortom, er is heel veel gevoel in ons lichaam. Daar zijn veel organen en soorten receptoren bij betrokken. Nog ingewikkelder wordt het doordat verschillende zintuigsystemen gekoppeld zijn. Zoals bijvoorbeeld smaak en de tastzin die we bij de textuur van etenswaren ervaren.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Op onze tong, maar ook achter in de mondholte liggen in totaal zo’n 9000 smaakpapillen. Die hebben vijf klassen chemoreceptoren. Daarmee smaken we (keuken)zout en zuur (waterstofionen). Maar ook zoetstoffen, verschillende soorten bitter en de hartige umami-smaak, die gebaseerd is op het aminozuur glutamaat (en daarmee een indicator voor eiwitten). De papillen maken contact met zenuwcellen. Die geven de smaakinformatie via drie zenuwbanen door aan de Nuclues solitarius. Dat is ons smaakcentrum in het verlengde ruggenmerg. Eerlijk is eerlijk, onze geur helpt ook bij de smaakbepaling, met gesloten neus is het moeilijker proeven. De smaak van mensen houdt het midden van die van roofdieren (vaak minder dan 500 smaakpapillen, ze proeven geen zoet). En als andere uiterste de strikte planteneters, als koeien met meer dan 25000 papillen, gespecialiseerd op bitterstoffen. Alhoewel, wat te denken van meervallen. Deze vissen met hun baarddraden jagen vaak in troebel water en hebben tot wel 175000 smaakreceptoren, verdeeld over hun hele huid. Het heeft deze soms meters grote dieren de bijnaam ademende tongen opgeleverd.

Ook bij insecten spelen smaakzintuigen een grote rol. Bij hen zijn het geen papillen maar smaakhaartjes en die zitten op hun monddelen, poten, vleugels en antennes. Op het tipje van de antenne hebben bijen bijvoorbeeld al 3000 smaakreceptoren. De samenstelling van smaakzintuigen hangt duidelijk samen met het dieet. Katachtigen kunnen dan wel geen zoete stoffen proeven. Maar ze hebben minstens 9 verschillende genen voor de detectie van bittere stoffen. Bijen zijn daarentegen gespecialiseerd op zoet. Zout lukt ook nog wel maar zij kunnen geen bitter proeven. . Nog niet bevestigd is het wel geopperde idee dat er ook vetsmaakreceptoren zouden zijn. Lang werd gedacht dat vogels geen smaakzintuigen zouden hebben, maar dat lijkt een misverstand. Het minst hebben vogels smaakpapillen op de tong. Die zitten bij hen vooral op het gehemelte en de keel. Ze zijn speciaal goed in zoet en umami (insecten!). En gezien hun consumptie van vetbollen zou je kunnen verwachten dat ze goede kandidaten voor die mogelijke vetreceptoren zouden zijn.

Mensen kunnen in elk geval wel andere dan de genoemde vijf smaken proeven. Maar dat gebeurt dan niet door smaakreceptoren. Pijnreceptoren pikken bijvoorbeeld de scherpe smaak van pepers op. En voor menthol worden thermo (in dit geval koude) receptoren gebruikt. De ontwikkeling van onze smaak is een interessant fenomeen. Veel kinderen vinden dingen vies die ze later wel gaan waarderen. Van witlof tot bier, van Franse kaas tot spruitjes. Waar dat aan ligt? Vooral op hogere leeftijd kan de smaakzin ernstig worden aangetast. Dat is bijvoorbeeld vaker het geval na hersenaandoeningen. Zo’n verlies hangt vaak samen met verlies van de reuk. Die speelt immers bij de herkenning en waarneming van smaak een grote rol. Dan is er nog een factor die bij onze smaak meespeelt, de textuur van ons eten, hoe voelt het aan? Het is vaak heel vervelend als dat niet kopt met onze verwachtingen. Voor mensen met smaakverlies geeft die textuur juist nog enig houvast. Die roept dan wat makkelijke een smaakherinnering op. Dan is er tenslotte nog een sprookje dat de wereld uit moet. Namelijk, dat er op onze tong speciale zones voor onze vijf smaken zouden zijn. We weten inmiddels dat dat niet klopt. Onze smaakpapillen bevatten honderden smaakgevoelige cellen. En elke smaakpapil kan alle smaken onderscheiden. Dus wie op zijn tong bijt. Heel vervelend, maar het zal de balans van onze smaak niet bederven.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De zinnen: (4) smaak, zout, zuur, zoet, bitter en umami

Op onze tong, maar ook achter in de mondholte liggen in totaal zo’n 9000 smaakpapillen. Die hebben vijf klassen chemoreceptoren. Daarmee smaken we (keuken)zout en zuur (waterstofionen). Maar ook zoetstoffen, verschillende soorten bitter en de hartige umami-smaak, die gebaseerd is op het aminozuur glutamaat (en daarmee een indicator voor eiwitten). De papillen maken contact met zenuwcellen. Die geven de smaakinformatie via drie zenuwbanen door aan de Nuclues solitarius. Dat is ons smaakcentrum in het verlengde ruggenmerg. Eerlijk is eerlijk, onze geur helpt ook bij de smaakbepaling, met gesloten neus is het moeilijker proeven. De smaak van mensen houdt het midden van die van roofdieren (vaak minder dan 500 smaakpapillen, ze proeven geen zoet). En als andere uiterste de strikte planteneters, als koeien met meer dan 25000 papillen, gespecialiseerd op bitterstoffen. Alhoewel, wat te denken van de meerval, met 175000 smaakreceptoren, verdeeld over hun hele huid die hen de bijnaam ademende tongen heeft opgeleverd.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

In onze neus vangen trilhaarcellen de geuren op. Via een enkele tussenstap belandt die informatie in de hersenen. Vaak gaat het over praktische zaken. Over lekker of vies, gevaar of genot. En vaak weten we eigenlijk helemaal niet dat we iets ruiken. We zoeken aan de hand van minieme hoeveelheid geurmoleculen onze ideale partner uit. Antilopen herkennen in enorme kuddes zonder moeite hun kalfjes. Geuren kunnen diepe indruk maken, ze horen tot onze oudste herinneringen. En vaak zijn die gekoppeld aan emoties. Geuren kunnen die emoties ook weer oproepen. Honden zijn natuurlijk kampioen, net zo als bijvoorbeeld vlinders. Bij ons mensen is geurherkenning iets heel persoonlijks. Het niet herkennen van bepaalde geuren kan liggen aan erfelijke eigenschappen. In het algemeen hebben mannen het er maar moeilijk mee, vergeleken met vrouwen. We maken het ons sowieso moeilijk met parfums en deodoranten. Die dekken veel af, terwijl ze voor anderen juist een extra kwelling kunnen zijn. Vroeger leefden mensen in een stinkende wereld. Men was ook soms bang voor water en zeep. Dan maar een geurtje er overheen. Even lekker ruiken, sprak de drogist bij mij om de hoek. En voor je het wist kwam er een dot reukwater over je heen.

Reuk neemt een bijzondere plek in onze hersenen in. De reukinformatie wordt in de twee reukkolven links en rechts in de hersenen (bulbus olfactorius) direct vanuit de trilhaarcellen uit de nabij gelegen neus overgebracht naar mijtercellen. Die zenuwcellen hebben een cellichaam dat aan een mijter doet denken. Hun uitlopers sturen de reukinformatie rechtstreeks naar heel verschillende hersencentra. Naar de tegenoverliggende reukkolf. Naar de reukschors, waar geuren onderscheiden worden. Maar ook naar de hippocampus (geheugenfunctie) en naar de amygdala (onze emotionele centra). Uiteindelijk komt de reukinformatie ook terecht in de thalamus (het centrale regelsysteem) en in de neocortex, de hersenschors waar alle informatie wordt verwerkt en geanalyseerd. Dit bijzondere, en relatief oude verbindingsstelsel onderstreept het belang van geur voor herinnering en emoties. Doordat de opgewekte signalen niet meteen worden doorgeleid naar de hersenschors zijn we ons geuren soms niet direct bewust.

Maar als we de keuken binnen lopen dan weten we direct of ons favoriete gerecht wordt klaargemaakt. De aantrekkelijkheid van voedsel is vaak een samenspel van geur en smaak. Een verkoudheid kan al genoeg zijn om die voorpret te bederven. Geur waarschuwt ons ook, voor bederf of gevaar. Bij het reukloze aardgas hebben we dat te danken aan tetrahydrotiofeen, de toegevoegde stinkende zwavelverbinding. Onschuldiger is de zwavelgeur in onze urine na het eten van overheerlijke asperges. Sommige mensen hebben door een mutatie het geluk dat ze dat niet ruiken. Ook al maken ze die zwavelverbinding zoals iedereen wel aan. Bij geurgevoelige mensen horen geuren vaak tot hun oudste herinneringen. Geuren roepen collectief beelden op. Die kunnen wel modegevoelig zijn. Kaneel hoort dan bij sinterklaas, lavendel, of erger nog eau de cologne bij het permanentje van oudere dames. Wat dat betreft is het onduidelijk of we wel zo jaloers moeten zijn op dieren die veel beter ruiken dan wij zelf. Daarvan zijn er een heleboel, en vaak voor heel verschillende redenen. Geursporen spelen een grote rol bij terreinafbakening. Roofdieren gebruiken geur bij het opsporen van hun prooi. Veel dieren ruiken zonder neus stukken beter dan wij, zoals een slang die met zijn tong ruikt en insecten met hun antennes.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De zinnen: (3) ruiken: voedsel, de omgeving en soortgenoten

In onze neus vangen trilhaarcellen de geuren op. Via een paar tussenstappen belandt die informatie in de hersenen. Vaak gaat het over praktische zaken. Over lekker of vies, gevaar of genot. En vaak weten we eigenlijk helemaal niet dat we iets ruiken. We zoeken aan de hand van minieme hoeveelheid geurmoleculen onze ideale partner uit.

Antilopen herkennen in enorme kuddes zonder moeite hun kalfjes. Geuren kunnen diepe indruk maken, ze horen tot onze oudste herinneringen. En vaak zijn die gekoppeld aan emoties. Geuren kunnen die emoties ook weer oproepen. Honden zijn natuurlijk kampioen, net zo als bijvoorbeeld vlinders. Bij ons mensen is geurherkenning iets heel persoonlijks. Het niet herkennen van bepaalde geuren kan liggen aan erfelijke eigenschappen. In het algemeen hebben mannen het er maar moeilijk mee, vergeleken met vrouwen. We maken het ons moeilijk met parfums en deodoranten. Die dekken veel af, terwijl ze voor anderen juist een extra kwelling kunnen zijn. Vroeger leefden mensen in een stinkende wereld. Men was ook soms bang voor water en zeep. Dan maar een geurtje er overheen. Even lekker ruiken, sprak de drogist bij mij om de hoek. En voor je het wist kwam er een dot reukwater over je heen

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Horen, dat doe je natuurlijk met je oren. Nu ja, olifanten gebruiken ook hun voetzolen. Bij veel dieren dient de schedel als versterker. Bij insecten kunnen de oren op de raarste plekken zitten. Vaak hebben dieren geen oren maar zijn ze wel gevoelig voor trillingen. Mensen zijn middelmatige toehoorders. Ons jonge en gezonde oor hoort geluidgolven tussen 20 en 20000 trillingen per seconde (uitgedrukt in Herz). De olifant hoort diepe tonen tot zelfs 1 Herz. Vleermuizen horen ultrasone geluiden die zes keer hoger liggen dan wat een mens aan geluid kan oppikken. De werking van onze oren is terug te voeren op trilhaarcellen die via een ingewikkeld systeem in trilling gebracht worden. Dat zetten ze om in een elektrisch signaal dat direct naar het gehoorcentrum in onze hersenen gaan. Onze hoor-prestaties zijn misschien matig, maar de timing van ons horen is wel zo precies dat we verschillen van 10 microseconden tussen beide oren kunnen waarnemen.

Dat verschil in timing van beide oren is belangrijk om te snappen waar uit de ruimte het geluid vandaan komt. Uilen zijn daar nog veel beter in dan wij. Ze worden daarbij geholpen doordat hun ene oor net iets hoger staat dan het andere. Ze kunnen, zoals veel andere dieren, hun oren ook nog extra richten op de geluidsbron. Katten kunnen daarbij ook nog het heel hoge gepiep van woelmuizen, zelfs onder de sneeuw opvangen. Vleermuizen en dolfijnen hebben nog een extra uitvinding op hun naam: ze produceren heel snelle klikgeluiden en horen aan de weerkaatsing de omgeving, inclusief prooien. aflezen (echolocatie). Behalve voor het je oriënteren in de ruimte is het gehoor natuurlijk ook heel belangrijk voor de communicatie. Diepe tonen kunnen met hun lange golflengte grote afstanden afleggen en zeker als je een goede klankkast hebt kan je als olifant (met je voet) en walvis (met je onderkaak) het geluid van soortgenoten op grote afstand horen. Heel verfijnd en gevarieerd zijn natuurlijk vogelklanken. Minstens zo mooi zijn de hoge fluittonen van dolfijnen. En al die klankpracht dient natuurlijk voor informatie-uitwisseling met soortgenoten. Een taalsysteem dat we pas langzaam aan beginnen te begrijpen.

We mogen intussen best blij zijn met, en zuinig zijn op onze eigen oren. We pikken de geluidsgolven op via het trommelvlies onder in onze gehoorschelpen. Die trillingen worden doorgegeven door de drie lichtste botjes in ons lichaam, hamer (23 mg), aambeeld (27 mg) en stijgbeugel (2,5 mg). Hoe die botjes in ons middenoor zijn terechtgekomen is een verhaal apart, een lange reis in de zoogdiergeschiedenis vanuit kaakgewricht en hersenpan. Ze zorgen er voor dat vooral de trillingen rond de 4000 Hz (de frequentie van de meeste menselijke en dierlijk geluiden) worden doorgeven aan het binnenoor. Daar is een met vloeistof gevuld slakkenhuis waarin 20000 haarcellen de verschillende trillingen omzetten in elektrische signalen. En die bereiken via de gehoorzenuw de vele hoor centra in de hersenen. Allereerst wordt de akoestische informatie opgevangen en gecodeerd in de hersenstam. Dan gaat informatie door naar de thalamus midden in onze hersenen, waar informatie verder gestuurd wordt naar twee grote gebieden in onze hersenschors. Daar wordt informatie verder verwerkt, gekoppeld aan andere waarneming systemen. De terugkoppeling naar het lichaam, inclusief de oren, is van groot belang, al was het alleen maar om onze oor te beschermen. Schade aan trommelvlies maar vooral aan de haarcellen in het binnenoor door te hard geluid kan nooit meer hersteld worden. Die schade treedt al veel eerder op dan onze pijngrens, boven de 120 dB. De arbeidsinspectie geeft tegenwoordig aan dat iemand die 8 uur werkt bij 80 dB gehoorbescherming moet dragen.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De zinnen: (2) horen

Horen, dat doe je natuurlijk met je oren. Nu ja, olifanten gebruiken ook hun voetzolen. Bij veel dieren dient de schedel als versterker. Bij insecten kunnen de oren op de raarste plekken zitten. Vaak hebben dieren geen oren maar zijn ze wel gevoelig voor trillingen. Mensen zijn middelmatige toehoorders.

Ons jonge en gezonde oor hoort geluidgolven tussen 20 en 20000 trillingen per seconde (uitgedrukt in Herz). De olifant hoort diepe tonen tot zelfs 1 Herz. Vleermuizen horen ultrasone geluiden die zes keer hoger liggen dan wat een mens aan geluid kan oppikken. De werking van onze oren is terug te voeren op trilhaarcellen die via een ingewikkeld systeem in trilling gebracht worden. Dat zetten ze om in een elektrisch signaal dat direct naar het gehoorcentrum in onze hersenen gaan. Onze hoorprestaties zijn misschien matig, maar de timing van ons horen is zo precies dat we verschillen van 10 microseconden tussen beide oren kunnen waarnemen.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Overeind blijven en niet omvallen, dat is een belangrijke opgave in het leven. Wij, en andere gewervelde dieren, hebben daarvoor een belangrijk orgaan vlak bij het oor in het rotsbeen. Aan weerszijden van het hoofd zit een labyrint, het vestabulair orgaan. Gevuld met vloeistof (endolymfe) zorgt dit orgaan ervoor dat we versnellingen en vertragingen als draaiing waarnemen. In het statoliet wordt de versnelling en positie ten opzicht van de zwaartekracht bepaald. In de halfcirkelvormige kanalen de draaiingen in drie dimensies. Samen met de waarneming in het oog en de terugkoppeling naar de lichaamshoudingsspieren zorgt dat alles er voor dat we ons evenwicht kunnen bewaren. Katten zijn daar trouwens veel beter in dan mensen.

De opbouw van het labyrint orgaan dan onze bewegingen bij houdt en ons in balans houdt is best wel spectaculair. Het statoliet orgaan bestaat uit twee zakjes met haarcellen die in de beide afdelingen loodrecht op elkaar staan. Bovenop de haarcellen liggen kalkkristallen, die als het hoofd zich sneller beweegt door hun traagheid achterblijven. De haarcellen geven de bewegingen van die kristallen door aan de hersenen. De drie halfcirkelvormige kanalen zijn loodrecht op elkaar geordend als in een driedimensionaal assenstelsel. Aan het eind van ieder kanaal, gevuld met endolymfe, zitten bundels haarcellen in een gelei. Bij een versnelde of vertraagde draaiing van het hoofd zal de beweging in de endolymfe worden doorgegeven aan de bundels haarcellen die dat weer verder als een elektrisch signaal.
Via zenuwbanen wordt de informatie over draaiing en versnelling doorgegeven, in eerste instantie naar de hersenstam. Dat vormt de verbinding tussen ruggenmerg met de grote en kleine hersenen. Het regelt onbewuste processen als ademhaling, hartslag, bloeddruk en lichaamstemperatuur. In het geval van evenwichtsinformatie koppelt het die meteen terug naar de oogspieren zodat je stabiel blijft als je beweegt. In de kleine hersenen worden de signalen uit het labyrint vergeleken met die uit spieren, gewrichten en ogen. Naast deze razendsnelle coördinatie gaat ook informatie naar de hersenschors in de grote hersenen. Hier wordt je je bewust van balans en beweging. De verschillende hersendelen kunnen ook tegenstrijdige informatie krijgen Je ogen kunnen iets anders (denken te) zien dan je evenwichtsorgaan vertelt. De afstemming met ogen en de spiervoelers die je lichaamshouding doorgeven is een essentieel deel van onze evenwichtszin. De principes om evenwichtssignalen op te vangen (haarcellen die bijvoorbeeld kalkdeeltjes waarnemen) vertonen door het dierenrijk veel overeenkomsten. De vorm waarin kan wel verschillen. Bij insecten bijvoorbeeld speelt niet de kop een hoofdrol, maar twee halters aan weerszijde van het lijf.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De zinnen, een serie over zintuigen: 1) de evenwichtszin

Overeind blijven en niet omvallen, dat is een belangrijke opgave in het leven. Wij, en andere gewervelde dieren, hebben daarvoor een belangrijk orgaan vlak bij het oor in het rotsbeen. Aan weerszijden van het hoofd zit dit vestabulair orgaan. Gevuld met vloeistof (endolymfe) zorgt dit orgaan ervoor dat we versnellingen en vertragingen als draaiing waarnemen. In het statoliet wordt de versnelling en positie ten opzicht van de zwaartekracht bepaald. In de halfcirkelvormige kanalen draaiingen in drie dimensies. Samen met de waarneming in het oog en de terugkoppeling naar de lichaamshoudingsspieren zorgt dat alles er voor dat we ons evenwicht kunnen bewaren. Katten zijn daar trouwens wel veel beter in dan mensen.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Als monumentale bomen nemen lindes vaak een bijzonder plek in Nederland en de ons omringende landen. Bomen van twintig tot dertig meter hoog, maar vooral ook enorm van stamomvang, tot meer dan acht meter. De kampioen staat vlak over de Duits grens nabij Boertange. De omtrek van deze “Heeder-Linde” is meer dan zeventien meter en men vermoedt dat deze zomerlinde 800 jaar oud is. In onze streken komen van oudsher en van nature vooral winterlindes voor. Zo’n tienduizend jaar geleden waren dat zelfs de overheersende loofbomen, voor die plek werd overgenomen door zomereiken en beuken. Lindes, met hun karakteristieke hartvormige bladeren werden en worden graag aangeplant, niet in de laatste plaats ook vanwege de lindebloesem. Na de bladvorming komt de bloei relatief laat op gang. Dat geldt zeker voor de winterlinde die tot in juli met de geur van lindebloesem en de bijbehorende nectar bijen en hommels aantrekt.

Lindes zijn een zorgenkind voor biologen die zich bezig houden met de indeling en de vaststelling van het aantal soorten. Ze komen voor in het hele Noordelijke halfrond, maar zijn het nu 60 soorten of 25? Men is het er niet over eens. En dan zijn er ook nog hybriden. De Krimlinde in ons land is bijvoorbeeld een kruising tussen winterlinde en Kaukasische linde. Veel aangeplant is de Hollandse linde, een hybride van zomer en winterlinde. Omdat de zilverlinde, afkomstig uit een gebied van Hongarije tot in Turkije, resistent is zowel tegen droogte als tegen lindeluizen kiest men vaak die soort voor aanplant in stedelijk gebied. Alle lindes behoren tot de kaasjeskruidfamilie, genoemd naar bladplanten als groot en klein kaasjeskruid. Deze soorten hebben schijfvormige vruchten die inderdaad wel wat weg hebben van een heel klein Goudse kaas-wiel.

Als oorspronkelijke bewoner van ons land wint ook nu nog de kleinbladige of winterlinde het van de grootbladige of zomerlinde, die een zuidelijker natuurlijk verspreidingsgebied heeft. De grotere boombladen van de zomerlinde zijn fijn behaard aan de onderzijde. De bladeren van de winterlinde hebben een toefje gelige garen aan de bladaanzet. Dat is vaak woonplaats van kleine mijten die de boom beschermen tegen de lindebladluis. Lindes leveren schaduw, al dan niet als leiboom. Lindebloesemhoning is een geliefd product. Lindehout is vrij zacht, splintert niet en wordt graag gebruikt om houtsculpturen uit te maken of om voorwerpen uit te draaien. In elkaar genestelde Matrusjka poppen zijn vaak uit lindehout gemaakt.

Maar ook bij de bouw van clavecimbels en spinetten wordt lindehout gebruikt. Doordat lindeblad makkelijk verteert, in tegenstelling tot beuken en eikenblad, ziet men in linden een potentieel wapen tegen bodemverzuring. Dat zou planten als de bosanemoon en daslook meer kansen kunnen geven.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Winterlinde: een oernederlandse boom

Als monumentale bomen nemen lindes vaak een bijzonder plek in Nederland en de ons omringende landen. Bomen van 20 tot dertig meter hoog, maar vooral ook enorm van stamomvang, tot meer dan acht meter. De kampioen staat vlak over de Duits grens nabij Boertange. De omtrek van deze “Heeder-Linde” is meer dan zeventien meter en men vermoedt dat deze zomerlinde 800 jaar oud is.

In onze streken komen van oudsher en van nature vooral winterlindes voor. Zo’n tienduizend jaar geleden waren dat zelfs de overheersende loofbomen, voor die plek werd overgenomen door zomereiken en beuken. Lindes, met hun karakteristieke hartvormige bladeren werden em worden graag aangeplant, niet in de laatste plaats ook vanwege de lindebloesem.

Na de bladvorming komt de bloei relatief laat op gang. Dat geldt zeker voor de winterlinde die tot in juli met de geur van lindebloesem en de bijbehorende nectar bijen en hommels aantrekt

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Op een oppervlak van driemaal het totale landbouwoppervlak van Nederland (6,4 miljoen hectare) wordt in de zuidoost Indische staat Andhra Pradesh dit project al een aantal jaren doorgevoerd. Zonder subsidie. Daarom heeft het de naam “Zero Budget Natural Farming”. In een artikel in het wetenschappelijke toptijdschrift Nature wordt de balans op gemaakt. Op een oppervlak van 64.000 vierkante kilometer wordt geen geld meer uitgegeven aan kunstmest en chemische bestrijding.

De relatief kleinschalige landbouw produceert voor de lokale markten, en dat levert de boeren een goed bestaan op. Een groot aantal landbouwproducten wordt afwisselend aangebouwd. De grond wordt gemulcht en verrijkt met micro-organismen. De grondstructuur wordt intact gelaten (geen diepploegen), met minimale irrigatie. En er worden beschermende gewassen, heggen en bomen aangeplant. Dat alles zorgt er voor dat de vogelstand toeneemt en plagen worden afgewend. Een project op deze schaal is ongekend en de uitkomsten zijn overtuigend. Een verhoogde opbrengst, economisch profijt voor de boeren, en toename in biodiversiteit en voedsel voor in totaal 50 miljoen mensen, het zou de Nederlandse landbouw meer dan te denken moeten geven.
Vanaf 2020 werken meer dan 580.000 boeren in dit programma.

Een opschaling naar 6 miljoen is voorzien. Grootschalig is wel het minste wat men van dit project kan zeggen. Maar de schaal waarop geproduceerd wordt is juist heel kleinschalig. Afwisselend worden granen, peulvrucht en groenten geteeld. Tot het palet horen gierst en mais, pinda’s, kikkererwten, mungbonen (katjang idjoe), verschillende boontjes en andere peulvruchten, sesam, tomaat, aubergine, radijs, chilli, okra en wortels. Het plantenmateriaal wordt scherp geselecteerd op geschiktheid en opbrengst. Zaad- en plantgoed en wordt voor behandeld met een mengsel van dierlijke mest en calciumcarbonaat. Ook tijdens de groei worden natuurlijke voedingsstoffen waaronder suikers en meel toegevoegd. Mulchen gebeurt door het opbrengen van gehakseld stro en plantenresten en irrigatie vindt alleen op kleine schaal plaats. Insectenvraat wordt tegengegaan met insectenvallen en voor insecten onaangename plantenaftreksels. Schimmels worden geweerd met beschermende bacterie-cultures. Deze behandelingen bevorderen, samen met het intact laten van de grondstructuur de bodemfauna, met name regenwormen. De beplanting rondom vergroot de vogelstand en dat zorgt weer voor een vermindering van insectenvraat.
De opbrengst blijft op deze manier in elk geval gelijk en neemt vaak zelfs toe, in vergelijking met conventioneel bebouwde percelen. Maar voor het toegenomen economische rendement van de boeren is de afname van bedrijfskosten het belangrijkst. Geen kunstmest, geen chemische bestrijdingsmiddelen, geen zware mechanisatie, dat maakt op de langere duur een economische bedrijfsvoering mogelijk. Dat geeft meteen de achilleshiel van het Nederlandse landbouwsysteem aan. Hoge bedrijfskosten, waarbij de financiële lasten van investeringen en peperdure landbouwgrond nog eens extra zwaar wegen, maken een eerlijke en rendabele bedrijfsvoering vrijwel onmogelijk. De inkomsten staan binnenslands onder druk doordat supermarkten de prijzen drukken en het direct contact met de consument de absolute uitzondering is. Die zou best bereid kunnen zijn een redelijke prijs voor een gezond product te betalen. En dan wordt er op grote schaal geproduceerd in concurrentie met de wereldmarkt. Die kan vaak vanwege lagere grondprijs en energiekosten de prijs drukken.

Het kind van de rekening is de milieubelasting door de Nederlandse landbouw,. Die wordt maar voor een klein deel in rekening gebracht. Onze huidige landbouw neemt twee derde van ons landoppervlak in beslag. Dat het zo niet verder kan is inmiddels bij de meeste Nederlanders wel doorgedrongen. We zijn geen Andhra Pradesh. Maar we kunnen wel veel van hen leren.

Leestips

Evaluatie van het Indiase agroecologische programma Zero Budget Natural Farming (delivers biodiversity and economic benefits without lowering yields) in: Nature Ecoloy & Evolution, 2025, Vol 9, 2057-2068

Beschrijving van de agrarische praktijk in: Natural farming improves crop yield in SE India when compared to conventional or organic systems by enhancing soil quality. Agronomy for Sustainable Development,2023, Vol 43:30-44

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app