We zullen het moeten toegeven. Wij zoogdieren doen wel of we het slimst zijn. Maar zelfs de mensapen, waar wij mensen ook bij horen, leggen het af tegen de vogels. Vogels hebben per gram lichaamsgewicht meer hersenweefsel dan wij zoogdieren. En dan is het ook nog eens zo dat er bij vogels in een gram hersenweefsel meer neuronen, oftewel zenuwcellen, zitten dan bij ons. Alleen doordat we in vergelijking met vogels zo zwaar zijn redden sommige zoogdieren het nog net met het totale gewicht aan hersenmassa. Vogels groeien heel snel op en zijn heel snel zelfstandig. Ze zijn kampioen in de communicatie. Ze hebben een rijke en heel gevarieerde taal. En in de voortbeweging zijn ze ons letterlijk huizenhoog de baas, in elk geval alle vliegende vogels. Onder de vogels zijn er een paar groepen echte bollebozen. Dat zijn de papegaaien, en de raven en andere kraaiachtigen. Gereedschapsgebruik en toepassen van hogere logica, geen probleem. Vogels zijn de laatste dinosauriërs op aarde. En dat leidt dat tot de spannende vraag hoe het stond met sommige van de uitgestorven dino’s.

Het lijkt er op dat er in de geschiedenis van de vogels twee intelligentie-sprongen waren. De eerste was bij het optreden van de echte vogels zoals archeopterix, 160 miljoen jaar geleden. De tweede was bij een afsplitsing binnen de landvogels. Dat was zo’n 10 miljoen jaar voor een komeet inslag die 66 miljoen jaar een eind maakte aan alle andere dinosauriërs, (en nog heel veel meer dieren). Die af-splitsers bestonden uit een groep die we nu kennen als valken, papegaaiachtigen en zangvogels (inclusief de kraaiachtigen). Deze soorten overleefden de catastrofe glorieus, en vooral de zangvogels ontwikkelden zich daarna tot een zeer succesvolle groep van nu nog steeds meer dan 4000 soorten. Een belangrijke stap binnen de zangvogels was de verder ontwikkeling van een extreem ontwikkelde vorm van communicatie. Die genieten we nog steeds dagelijks in de vorm van vogelzang. Vanuit Australië rolde er een klankgolf via Azië uit over de hele wereld.

Wij mensen mogen best trots zijn op onze 86 miljard neuronen. Daar zouden we hele mooi dingen mee kunnen doen. Maar wat te denken van ons kleinste zangvogeltje, het goudhaantje. Die heeft met zijn 4,5 gram lichaamsgewicht 164 miljoen neuronen. Omgerekend naar lichaamsgewicht heeft dar vogeltje vier maal zoveel neuronen als wij. Een arme krokodil, 90 kilo zwaar, heeft maar de helft van het aantal neuronen van het goudhaantje. Vogelkampioenen in intelligentie, zoals papegaaien en raven, hebben meer dan 2 miljard neuronen. Zij gebruiken en maken instrumenten om aan voedsel te komen. En verstoppen die voor kleptomane soortgenoten die hun uitvinding willen stelen. Ze kunnen inschatten welke mensen betrouwbaar zijn als het gaat om het inruilen van stukjes brood voor veel lekkerder kaas en welke niet. Hun verstopgeheugen lijkt onbeperkt. Kort gezegd, ze plannen en denken beter vooruit dan heel wat mensen. Maar pas op. Proeven met vaak als wat dommig afgedane loopvogels als emoes laten zien dat ook die dieren over een goed leervermogen en geheugen beschikken. Dus zijn alle vogels slimme dinosauriërs? En waren misschien hun vroegere collega’s dat ook?

Tip om verder te lezen:
De wetenschap over de geschiedenis van de vogels, en over hun intelligentie ontwikkelt zich snel. Voor een goed recent overzicht zie het boek van Steve Brussate, the Story of Birds.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Vogels zijn slimmer

We zullen het moeten toegeven. Wij zoogdieren doen wel of we slim zijn. Maar zelfs de mensapen, waar wij mensen ook bij horen, leggen het af tegen de vogels. Vogels hebben per gram lichaamsgewicht hebben meer hersenweefsel dan wij zoogdieren. En dan is het ook nog eens zo dat er bij vogels in een gram hersenweefsel meer zenuwcellen zitten dan bij ons.

Alleen doordat we in vergelijking met vogels zo zwaar zijn redden sommige zoogdieren het nog net met het totale gewicht aan hersenmassa. Vogels groeien heel snel op en zijn heel snel zelfstandig. Ze zijn kampioen in de communicatie. Ze hebben een rijke en heel gevarieerde taal. En in de voortbeweging zijn ze ons letterlijk huizenhoog de baas, in elk geval alle vliegende vogels.

Onder de vogels zijn er een paar groepen echte bollebozen. Dat zijn de papegaaien, en de raven en andere kraaiachtigen. Gereedschapsgebruik en toepassen van hogere logica, geen probleem. Vogels zijn de laatste dinosauriërs op aarde. En dat leidt dat tot de spannende vraag of misschien sommige van de uitgestorven dino’s misschien ook heel slimme dieren waren…

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Je gelooft soms je eigen ogen niet, struiken en, planten, ja zelfs straatlantaarns en auto’s die ingepakt zijn in een wit web. De inpakkunstenaar Christo is er niets bij. Grote kans dat het hier om de gemeenschappelijke nesten gaat van de rupsjes van stippelmotten. De acht soorten die in Nederland voorkomen hebben zo hun eigen voorkeuren. Vooral bij de vogelkers- de wilgen-, de appel- en de meidoornstippelmot is het wel duidelijk om welke soort het gaat. De gelige rupsjes gebruiken hun gemeenschappelijke web om veilig van de bladeren van hun gastplant te kunnen eten, tot ze verpoppen. Als de poppen eenmaal uitkomen vliegen de stippelmotten, witte bovenvleugels met zwarte stippen, elk afzonderlijk uit. Spinsels komen bij veel meer insecten voor, al is het niet zo spectaculair als bij de stippelmotten. Alleen bij eiken moet men oppassen, daar worden spinsels door de eikenprocessierups gemaakt, en die hebben heel vervelende brandharen. De ware spinmeesters zijn en blijven natuurlijk de spinnen, die spindraden vooral gebruiken om aan eten te komen, maar ook nog voor veel meer.

Net zoals de stippelmotten gebruiken spinnen spinweefsel om hun eieren en opgroeiend kroost te beschermen. Of ze gebruiken draden om snel en veilig op de grond terecht te komen. In de herfst gebruiken jonge spinnen draden om weg te zweven. Sommige soorten maken valdeuren uit spinrag. Waterspinnen bouwen duikerklokken uit spinrag en kunnen zo heel lang ondergedoken blijven. De precieze samenstelling van spinrag, van insecten en van spinnen, is nog steeds onbekend. Er wordt veel onderzoek naar gedaan. De eigenschappen zijn dan ook heel bijzonder. Sterker dan staal, maar licht van gewicht. Extreem elastisch en taaier dan onze sterkste kunstvezel waaruit kogelvesten gemaakt worden (kevlar). De draden van spinrag hoort bij de allersterkste biologische materialen op aarde. Het weefsel van bijvoorbeeld zijderupsen, en van stippelmotten, is wat minder dan dat van spinnenwebben, maar nog steeds sterker dan kevlar.

Rupsen hebben, als voorstadium van de latere vlinders, heel wat trucs in huis om deze kwetsbare levensfase goed door te komen. Behalve de verdediging door spinsels excelleren ze ook in misleiding en bedrog. Sommige rupsen lijken op takjes, al dan niet voorzien van een venijnige stekel. Anderen doen bladeren na, of houtsplinters. De rups van een Zuid Amerikaanse page vlinder doet eerst een vogelpoepje na. In een volgend stadium laten ze afschrikwekkende oogvlekken zien en verspreiden ze via een knaloranje vorkje onsmakelijke geuren. Veel op zich onschuldige rupsen doen onsmakelijke of zelfs giftige andere soorten na. Het is kortom leugen en bedrog in rupsenland. Er zijn natuurlijk altijd roofdieren die zich van al die verdediging niets aantrekken. Sluipwespen en bijvoorbeeld pimpel en koolmezen trekken zich maar weinig aan niets aan van de voorjaarsspinsels van de stippelmotten. Als het u niets uitmaakt, laat de nesten van de stippelmotten dan rustig zitten. De meeste planten, struiken en bomen overleven de invasie door de rupsennesten van deze kleine nachtvlindersoorten uiteindelijk prima. En ook al is het lastig om het uitvliegen van de volwassen stippelmotten met eigen ogen te zien, het opgroeien van de rupsjes is op zich al een spannend gebeuren.

Tip:
Voor het bepalen van de acht Nederlandse stippelmotsoorten bestaat er een handige fotopagina op het internet.
Zie op de site van de vlinderstichting: stippelmotten herkennen

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Spooky spinsels in het voorjaar

Je gelooft soms je eigen ogen niet, struiken en, planten, ja zelfs straatlantaarns en auto’s die ingepakt zijn in een wit web. De inpakkunstenaar Christo is er niets bij.

Grote kans dat het hier om de gemeenschappelijke nesten gaat van de rupsjes van stippelmotten. De acht soorten die in Nederland voorkomen hebben zo hun eigen voorkeuren. Vooral bij de vogelkers- de wilgen-, de appel- en de meidoornstippelmot is het wel duidelijk om welke soort het gaat.

De gelige rupsjes gebruiken hun gemeenschappelijke web om veilig van de bladeren van hun gastplant te kunnen eten, tot ze verpoppen. Als de poppen eenmaal uitkomen vliegen de stippelmotten, witte bovenvleugels met zwarte stippen, elk afzonderlijk uit. Spinsels komen bij veel meer insecten voor, al is het niet zo spectaculair als bij de stippelmotten.

Alleen bij eiken moet men oppassen, daar worden spinsels door de eikenprocessierups gemaakt, en die hebben heel vervelende brandharen. De ware spinmeesters zijn en blijven natuurlijk de spinnen, die spindraden vooral gebruiken om aan eten te komen, maar ook nog voor veel meer.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Ooit hebben vogels het grote uitsterven van alle andere dinosauriërs overleefd. Dat lag er voor een groot deel aan dat ze zo klein waren. Des te merkwaardiger is het dat in de periode daarna reuzenvogels zijn ontstaan. En daar onder waren heel bijzondere exemplaren. Wat te denken van de schrikvogels, in het Engels bekend als terror birds. Goed drie meter hoog, een 400 kilogram zwaar, joegen deze loopvogels in Zuid Amerika op alles wat zich bewoog. Onschuldiger waren planteneters als Gastornis , teruggevonden in Noord-Amerika en Europa. Ze waren een kleine drie meter hoog en voorzien van een grote kop met enorme snavel. Zij leken op de imposante dondervogels uit Australië. Die zijn verwant aan eenden en daarom in het Engels bekend als de Demon Duck. Behalve deze loopvogels die het vliegen hadden opgegeven waren er ook zeevogels als de Pelagornis, met een spanwijdte van meer dan 7 meter, en lange snavels voorzien van pseudo-tanden. De vogel met het grootste vleugeloppervlak was een Zuid Amerikaanse gier Argentavis magnificens, met een gewicht van 70 kilo. Dit was een vliegkampioen , met een super zweefvermogen dankzij brede vleugels die ook tot wel meer dan 7 meter spanwijdte konden hebben.

Tot 1400 leefden trouwens in Nieuw Zeeland nog verschillende moa soorten, grote loopvogels tot drie en een halve meter hoog. En duizend jaar geleden liep op Madagaskar de olifantsvogel nog rond, de zwaarste van alle, slechts drie meter hoog, maar tot wel 700 kilo zwaar. Grote vogels hadden en hebben het dus moeilijk. Waarom het in de evolutie dan toch steeds weer geprobeerd wordt? Groot zijn heeft voordelen, het schrikt vijanden af, het helpt om makkelijker warm te blijven als het koud is. Maar als groot dier heb je wel veel voedsel nodig om je gewicht op peil te houden, en dat voedsel moet maar altijd beschikbaar zijn. De vogels ontstonden als speciale groep binnen de dinosauriërs. Toen was de plek van de grote planten- en vleeseters al door andere dinosauriërs ingenomen. Binnen een andere groep van de reptielen hadden zich vliegende reuzen gevormd, de pterosauriërs. De grootste soorten hadden een spanwijdte van over de tien meter. In zee heersten de plesiosauriërs en ichthyosauriërs als geduchte rovers. Vogels deden er dus toen goed aan om zich wat bescheiden op te stellen, qua grootte. De grote klap van een meteorietinslag maakte 66 miljoen jaar geleden een einde aan alle grote reptielen en dinosauriërs. Kleinere vogelsoorten overleefden. In de leegte die al die grote uitgestorven soorten overlieten begonnen daarna een aantal vogelsoorten de gok toch te wagen. Loopvogels gaven het vliegen op, en een aantal van hen werden enorme planteneters, en vleesetende jagers. En als al gezegd zochten ook een aantal vliegende soorten het in een grote omvang. Het bleef een riskante aangelegenheid. Klimaatwisseling en de opkomst van de zoogdieren - steeds groter wordende soorten, en een onaangename kleinere soort genaamd Homo sapiens - maakten aan al deze avonturen een eind.

Abonneer nu

Dat als laatste van alle dinosauriërs op aarde er nu meer dan tienduizend soorten vogels rondvliegen hebben ze dus zeker niet aan hun grootte te danken. Wel aan hun hoge stofwisseling, die het ze veroorlooft om extreem behendig, langdurig en efficiënt te vliegen. Alles in hun bouw is gericht op gewichtsvermindering, heel lichte botten, geen zwaar gebit en kaken. Daarvoor in de plaats een heel slim geconstrueerde snavel, die geschikt is voor heel veel soorten voedsel. Flexibiliteit van succesvolle vogelsoorten zit hem ook in hun snelle groei. De jongen-tijd is eerder een kwestie van weken dan van maanden. Wat andere dinosauriërs al ontwikkeld hadden, verenpakketten en een aanzet van vleugels, hebben vogels geperfectioneerd en ontwikkeld om daadwerkelijk mee te kunnen vliegen. Iets wat andere dinosauriërs nooit gelukt is. En heel belangrijk, relatief voor hun beperkte lichaamsomvang hebben de succesvolle vogels grote hersenen. Met als slimste vogels de kraaiachtigen en de papegaaiachtigen. Maar vlak onze vele zangvogelsoorten ook niet uit. Waarschijnlijk hebben 66 miljoen jaar geleden vooral kleinere vogels die van noten en vis leefden de klap overleefd. Bessen, planten en insecten waren lange tijd niet meer beschikbaar. Daarna is er een explosie van vogelsoorten geweest, vooral ook door seksuele selectie. Mannetjes zetten alles op alles, in verentooi en zang. En wij mogen daar nog steeds dagelijks van genieten.

TIP Hoe het met de vogels zo ver gekomen is, welke in hun 150 miljoen jaar lange geschiedenis overleefd hebben, en welke niet , is te lezen in het gloednieuwe boek van Steve Brusatte: The Story of Birds.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Grote vogels, erg grote vogels

Ooit hebben vogels het grote uitsterven van alle andere dinosauriërs overleefd. Dat lag onder andere aan dat ze zo klein waren. Des te merkwaardiger is het dat in de periode daarna reuzenvogels zijn ontstaan. En daar onder waren heel bijzondere exemplaren. Wat te denken van de schrikvogels, in het Engels bekend als terror birds. Goed drie meter hoog, een 400 kilogram zwaar, joegen deze loopvogels in Zuid Amerika op alles wat zich bewoog. Onschuldiger waren planteneters als Gastornis , teruggevonden in Noord-Amerika en Europa. Ze waren een kleine drie meter hoog en voorzien van een grote kop met enorme snavel. Zij leken op de imposante dondervogels uit Australië. Die zijn verwant aan eenden en daarom in het Engels bekend als de Demon Duck. Behalve deze loopvogels die het vliegen hadden opgegeven waren er ook zeevogels als de Pelagornis, met een spanwijdte van meer dan 7 meter, en lange snavels voorzien van pseudo-tanden. De vogel met het grootste vleugeloppervlak was een Zuid Amerikaanse gier Argentavis magnificens, met een gewicht van 70 kilo. Dit was een vliegkampioen , met een super zweefvermogen dankzij brede vleugels die ook tot wel meer dan 7 meter spanwijdte konden hebben.
Tot 1400 leefden trouwens in Nieuw Zeeland nog verschillende moa soorten, grote loopvogels tot drie en een halve meter hoog. En duizend jaar geleden liep op Madagaskar de olifantsvogel nog rond, de zwaarste van alle, slechts drie meter hoog, maar tot wel 700 kilo zwaar. Hoe het zo gekomen is, en waarom we het nu moeten doen met zee-adelaars, emoes en struisvogels is te lezen in het nieuwe boek van Steve Brusatte, the Story of Birds.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Na de laatste ijstijd kwam de beuk als laatste loofboom zo’n 3000 jaar geleden ons land weer binnen. Eerst vooral op hogere maar vochthoudende bodems. Kalkrijk en leemhoudend strekt tot aanbeveling. En in geen geval te nat, op laagveen, droge zandgronden of zeeklei. Kortom, nogal wat noten op zang. Om nog maar niet te spreken over de ellende als er ineens een buurboom omvalt: fatale zonnebrand kan het gevolg zijn. Maar wat een prachtige boom. De ontroerend zacht behaarde bladeren die begin mei uit de knop komen. Het onbeschrijfelijk mooie kiemplantje als een beukennootje het haalt om uit te lopen (en opgetild te worden door het plantje). En dan die prachtige goudbruine bossen en lanen in de herfst.

Beukenbossen, al dan niet gemengd met eikenbomen, zijn een climaxvegetatie. Berken en wilgen zijn typische pionier-soorten, die nieuwe, open en kale gronden kunnen bevolken. De beuk is zo ongeveer het tegenovergestelde. Beukenbossen vormen, als er geen grote veranderingen van buiten optreden, een stabiel eindstadium in de vegetatie. Daarbij speelt de beperkte levensduur van de beuk, zelden ouder dan 200 jaar, -geen rol. De beuk is een schaduwboom bij uitstek. Dit maakt de boomsoort zeer competitief ten opzichte van niet-schaduwsoorten. Belangrijk voor continuïteit is dat beukennootjes goed in schaduw kunnen kiemen. Opgroeiende en volwassen bomen kunnen zich goed in de schaduw handhaven. Zij vormen zon- en schaduwbladeren. De zonbladeren zijn dikker en beter gewapend tegen uitdroging. De bladeren zitten om en om aan een kant van de takken, de takken verschillen in lengte. Al met al vormen de bomen een dicht bladerdek dat een diepe schaduw geeft. Dat maakt dat er in beukenbossen maar weinig ondergroei is van kruiden en struiken. De beuk geeft een ruwe humus die in de schaduw maar slecht verteert en een bodem-verzurende werking heeft. Ook door het dichte, fijnmazige wortelstelsel van de beuk, net onder de oppervlakte, hebben maar weinig andere plantensoorten een kans.

Beuken doen er zo’n vijftig jaar over voor ze volop gaan bloeien. En dan is het nog maar eens in de vijf tot tien jaar dat er sprake is van een uitbundige bloei en er een rijke beukennootjesoogst te verwachten valt. De bloei komt, met het uitkomen van de bladeren, eind April en eerder in Mei op gang. Mannelijke en vrouwelijke voortplantingsorganen groeien aan dezelfde boom. Mannelijke bloemen in de vorm van eivormige katjes die hangen aan zijdeachtig behaarde stelen. Vrouwelijke bloemen staan meestal met twee bij elkaar, elke bloem omgeven door een vierspletig napje. Beuken horen, samen met kastanjes tot de familie van de napjesdragers. Na bestuiving door de wind groeien de napjes uit tot stekelige houtachtige beukendoppen. In elke dop rijpen twee beukennootjes. Zodra de nootjes rijp zijn, springen de doppen in vier delen open en vallen de scherp driehoekige beukennootjes op de grond. De vruchten worden onder andere verspreid door eekhoorns, die ze als wintervoorraad gebruiken. Beukennootjes zijn een belangrijke voedselbron voor dassen, wilde zwijnen, trekvogels en standvogels als de gaai. Beuken worden graag aangeplant als hagen en als laanbomen. In de winter blijven de verkleurde bladeren lang aan de boom, vooral bij jongere exemplaren. Op de lege doppen van de beuk groeit het vrolijke geweizwammetje. Melkzwammen en russula’s horen tot de helpers van de beuk. Maar als er zich reuzenzwammen, echte tonderzwammen en porseleinzwammen aandienen is het einde nabij. Zo gaat het met deze napjesdragers, weten we uit fossiele stuifmeelkorrels, al meer dan 80 miljoen jaar.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De beuk: statig en elegant, maar wat lichtgevoelig

Na de laatste ijstijd kwam de beuk als laatste loofboom zo’n 3000 jaar geleden ons land binnen. Eerst vooral op hogere maar vochthoudende bodems. Kalkrijk en leemhoudend strekt tot aanbeveling. En in geen geval te nat, op laagveen, droge zandgronden of zeeklei. Kortom, nogal wat noten op zang. Om nog maar niet te spreken over de ellende als er ineens een buurboom omvalt: fatale zonnebrand kan het gevolg zijn. Maar wat een prachtige boom. De ontroerend zacht behaarde bladeren die begin mei uit de knop komen. Het onbeschrijfelijk mooie kiemplantje als een beukenootje het haalt om uit te lopen (en opgetild te worden). En dan die prachtige goudbruine bossen en lanen in de herfst.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Begin jaren vijftig van de vorige eeuw ontmoetten twee Britse dierenvangers elkaar op het vliegveld van Buenos Aires, Gerald Durrell en David Attenborough. De een was, toen hij in 1995 overleed, directeur van zijn eigen dierentuin op het eiland Jersey. Die was geheel gewijd aan de instandhouding van bedreigde diersoorten. Hij kon dat financieren doordat zijn meer dan 25 boeken over zijn natuurexpedities over de hele wereld goed werden verkocht. Het meest bekend was hij echter door de hilarische beschrijving van zijn jeugd op het eiland Korfoe “Mijn familie en andere beesten”. De ander is nu over de hele wereld bekend als Sir David. De man met de wat hese, maar gouden stem, die als geen ander het leven op aarde kan beschrijven. Honderd jaar is hij net geworden, en het is licht verbijsterend wat hij in die honderd jaar voor elkaar heeft gekregen. Van de introductie van snooker en Monty Python op de televisie tot aan een adembenemende en lange reeks natuurfilms. In de loop van het leven van Gerald en David valt een omdenken over onze houding over de natuur op. Het blijft de vraag in hoeverre ze er de natuur mee geholpen hebben.

De Jersey Zoo is een begrip geworden voor een veranderde rol van dierentuinen. De tuin maakt deel uit van de Durrell Wildlife Conservation Trust. Die heeft een uitgebreid programma ontwikkeld voor het redden van bedreigde soorten en hun leefgebieden. Aansprekende voorbeelden zijn de roodstaartleeuwaapjes uit Brazilie en de Alaotrabamboemaki’s uit Madagascar. Succesverhalen zijn ook dwergzwijntjes in India, en de Europese wilde kat in Wales. In totaal gaat het om het behoud van 116 soorten en het herstel van inmiddels 10 complete ecosystemen, Daarbij spelen de plaatselijke gemeenschappen een grote rol. De Trust verzorgt duizenden opleidingen in 149 landen en heeft trainingsfaciliteiten niet alleen op Jersey maar ook op het eiland Mauritius. Met de dierentuin en al andere activiteiten bereikt het programma inmiddels meer dan een miljoen mensen. En wie is een van hun “honorary fellows”? Jawel, Sir David Attenborough.

Heel geleidelijk is de inhoud van de televisieprogramma’s van David Attenborough veranderd. Van spannende verhalen over het vangen van wilde dieren naar hoe prachtig de natuur is, ver weg en dicht bij huis. En dan, volgens sommigen wel wat aan de late kant, komt er aandacht voor de fatale rol die de mens speelt bij de vernietiging van heel veel van die wonderprachtige natuur. Klimaatproblemen komen pas na vijftig jaar natuurfilms maken aan de orde. Eerder krijgt overbevolking, te veel vlees eten en onze slordige omgang met plastic zakjes de aandacht dan dat grote politieke en economische boosdoeners worden aangesproken. Het niets ontziende winstbejag, het bewust verzwijgen en afdekken van de grote milieuschandalen, het komt niet aan de orde. Het blijft bij een toenemende treurigheid over hoe de zaken gaan. En natuurlijke is er die terechte, warme en prachtig verwoorde fascinatie bij het moois van de natuur op deze aarde. De toeschouwers niet willen afschrikken lijkt daarbij het leidende motto. Zowel Gerald als David hadden beroemde broers. Lawrence Durrell was een hoog geloofd auteur, onder ander bekend van de Alexandria romans, en steevast genoemd voor de literatuur nobelprijs. Richard Attenborough een beroemd acteur en Oscar winnend filmregisseur. Toch hebben hun broers misschien wel een blijvender invloed op ons leven. Niet vanwege het redden van de natuur. Maar vanwege het feit dat we er mede dankzij hen niet meer om heen kunnen om ons te realiseren dat we nog steeds voortgaan op een wel heel verkeerde weg.

Meer van Gerald en David: vrijwel alle boeken van Gerald Durrell zijn nog steeds verkrijgbaar, evenals de vele natuurfilms die David Attenborough maakte; titels op hun Wikipedia-sites.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Gerald en David, van dierenvangers tot natuurbeschermers

Begin jaren vijftig ontmoeten twee Britse dierenvangers elkaar op het vliegveld van Buenos Aires, Gerald Durrell en David Attenborough. De een was, toen hij in 1995 overleed, directeur van zijn eigen dierentuin op het eiland Jersey. Die was geheel gewijd aan de instandhouding van bedreigde diersoorten. Hij kon dat financieren doordat zijn meer dan 25 boeken over zijn natuurexpedities over de hele wereld goed werden verkocht. Het meest bekend was hij echter door de hilarische beschrijving van zijn jeugd op het eiland Korfoe “Mijn familie en andere beesten”. De ander is nu over de hele wereld bekend als Sir David. De man met de wat hese, maar gouden stem, die als geen ander het leven op aarde kan beschrijven. Honderd jaar is hij net geworden, en het is licht verbijsterend wat hij in die honderd jaar voor elkaar heeft gekregen. Van de introductie van snooker en Monty Python op de televisie tot aan een adembenemende en lange reeks natuurfilms. In .de oop van het leven van Gerald en David valt een omdenken over onze houding over de natuur op. Het blijft de vraag in hoeverre ze er de natuur mee geholpen hebben.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Read more

De rode schuld van alles

Het is dat de wolf zich in Nederland gevestigd heeft. Dus is de vos niet meer de enige kwaaie pier. Maar de reputatie van de vos is nog steeds niet zo best. Het is buiten de wolf geeneens het grootste roofdier in Nederland, dat is de das. Maar het helpt geen lieve moertje (wat trouwens de naam van een vrouwtjesvos is). In jagerskringen zijn ze schuld aan de weidevogelsterfte en zijn het verschrikkelijke kippenmoordenaars en eierrovers. Dat gedegen veldonderzoek wat anders laat zien, van incidenten afgezien, mag niet baten. Dus kunnen het hele jaar door afschotvergunningen worden afgegeven. Dat helpt niet, de vossenstand is al tientallen jaren vrijwel gelijk,. Afschot veroorzaakt vooral onrust en verplaatsingen. Het probleem van de vos is dat de interessante kanten van zijn gedrag, vooral ook in groepsverband, door zijn verborgen leefwijze ons grotendeels ontgaan.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

De eerste salamander kroop zo’n 370 miljoen jaar geleden op het land. Toen duurde het nog zo’n dikke honderd miljoen jaar voor de eerste kikkers verschenen. Ze verloren hun salamanderstaart (staartloos, dat is ook hun Latijnse naam Anura), en dat was blijkbaar een goede zet. Want sindsdien zijn de kikkers niet me…

Read more

Het is blauw, bruin , groen en het kwaakt

De eerste salamander kroop zo’n 370 miljoen jaar geleden op het land. Toen duurde het nog zo’n dikke honderd miljoen jaar voor de eerste kikkers verschenen. Ze verloren hun salamanderstaart (dat is ook hun Latijnse naam Anura), en dat was blijkbaar een goede zet. Want sindsdien zijn de kikkers niet meer van de aarde weg geweest. Sterker nog, er zijn nu 7600 verschillende soorten beschreven. Dat is een kleine 90 % van alle amfibieën op aarde. Het aantal kikkersoorten neemt door nieuwe vondsten nog steeds toe. Dat neemt niet weg dat een derde van alle soorten uitsterven boven het hoofd hangt, natuurlijk voor al door ons toedoen. In ons land komen 11 soorten voor. Net zoals met de gewone pad gaat het met de (blauwe) heikikker, de bruine en de drie groene kikkersoorten redelijk goed.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Die keuze lijkt niet ingewikkeld. Natuurlijk wint het oor. Op het oog lijken deze twee soorten zo veel op elkaar dat ze in het veld erg moeilijk uit elkaar te houden zijn. Maar het eerst opgewekte en dan wat treurig eindigend melodietje van de fitis is niet te verwisselen met het eentonige roepen van de eigen naam door de tj…

Read more

Fitis en tjiftjaf: oog of oor?

Die keuze lijkt niet ingewikkeld. Natuurlijk wint het oor. Op het oog lijken deze twee soorten zo veel op elkaar dat ze in het veld erg moeilijk uit elkaar te houden zijn.

Maar het eerst opgewekte en dan wat treurig eindigend melodietje van de fitis is niet te verwisselen met het eentonige roepen van de eigen naam door de tjiftjaf. In Duitsland roepen ze Zilp zalp. En in Groot Brittannië chif chaf. De tjiftjaf arriveert in maart vanuit landen rond de Middellandse zee.

De fitis doet er een paar weken langer over, maar die moet dan ook van veel verder weg komen. Ze overwinteren in midden Afrika en moeten eerst de Sahel zone en de Sahara oversteken. Des te verwonderlijker is dat de fitis jaar na jaar op vrijwel de zelfde dag weer terug is en in dezelfde boom zijn melancholieke liedje laat horen, begeleid door de tjiftjaf in de buurboom.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

De bomen met een witte bast die ieder herkent. De meest voorkomende is de ruwe berk, met vaak ruige, donkere barsten onder in de bast. De hangende berk heet die in het Duits. En dat klopt, want de hoogste takken hangen sierlijk naar beneden, net zoals de mannelijke katjes.

Onze andere berk is de zachte berk. Vanw…

Read more

Ruwe en zachte: berken horen bij ons land

De bomen met een witte bast die ieder herkent. De meest voorkomende is de ruwe berk, met vaak ruige, donkere barsten onder in de bast.

De hangende berk heet die in het Duits. En dat klopt, want de hoogste takken hangen sierlijk naar beneden, net zoals de mannelijke katjes. Onze andere berk is de zachte berk. Vanwege de haartjes onder de bladstelen heet die in het Engels zelfs de donzige berk. Doet het ook goed op nattere gronden. En wordt daarom door onze buren in het oosten en het westen ook wel de moerasberk genoemd.

Berken zijn pionier bomen die ons landschap al meer dan 8000 jaar opsieren. Geliefd in de haarverzorging (berkenwater). En gehaat in het voorjaar gehaat vanwege de pollen, het mannelijke stuifmeel.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/ zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten

Lange tijd heersten de dinosauriërs op aarde. Er leefden toen weinig zoogdieren. Over het algemeen vrij kleine dieren, en zoals we vermoeden vermeden ze de dag en waren vooral ’s nachts actief. Veel dino’s waren juist overdag actief, aangewezen als ze waren op de warmte van de zon. Daarom …

Read more

Zoogdieren door een flessenhals van de nacht. Of zelfs twee keer?

Lange tijd heersten de dinosauriërs op aarde. Er leefden toen weinig zoogdieren. Over het algemeen waren dat vrij kleine dieren. En, zoals we vermoeden, vermeden ze de dag en waren vooral ’s nachts actief.

Veel dino’s waren juist overdag actief, aangewezen als ze waren op de warmte van de zon. Daarom bood de nacht een uitweg voor zoogdieren, met een naar verhouding hoge stofwisseling. Deze theorie, die bekend staat als de “bottleneck” (= flessenhals) hypothese steunt inmiddels ook op argumenten over het gezichtsvermogen.

De meeste zoogdieren zijn kleurenblind en hun licht waarnemingsvermogen is in veel opzichten beperkt vergeleken met reptielen en vogels. Bovendien ontbreekt het aan een bescherming tegen de gevaarlijke UV schade. Dat is alleen zo in de groep van zoogdieren die hun jongen de hele zwangerschap via een placenta in de baarmoeder laten groeien.

Anders dan deze placentalia beschikken buideldieren en eierleggende zoogdieren (het vogelbekdier en de mierenegel) wel over dit uv-schade herstelsysteem, een zogenaamd photolyase. Later, maar nog niet gepubliceerd onderzoek maakt aannemelijk dat helemaal aan het begin van de ontwikkeling van alle zoogdieren al twee andere photolyase systemen uit geselecteerd zijn.

Dat zou suggereren dat zoogdieren door een dubbele flessenhals van de nacht gegaan zijn, om te overleven in een wereld vol dinosauriërs.

Volg de podcast en word gratis lid via mennoenerwin.nl voor meer natuur en wetenschap verhalen. abonneer je daar ook op de nieuwsbrief met 5 tips over Teken.

We hebben een kleine aanpassing gedaan:

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp zowel in het nederlands als het engels.

Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten