<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:itunes="http://www.itunes.com/dtds/podcast-1.0.dtd" xmlns:googleplay="http://www.google.com/schemas/play-podcasts/1.0"><channel><title><![CDATA[Menno en Erwin over de natuur en wetenschap: Nieuwsbrief NL]]></title><description><![CDATA[Elke week zenden Prof Menno Gerkema en Erwin Balkema je een leuke inspirerende nieuwsbrief over het onderwerp die we bespreken in onze podcast.]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/s/nieuwsbrief</link><image><url>https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png</url><title>Menno en Erwin over de natuur en wetenschap: Nieuwsbrief NL</title><link>https://www.mennoenerwin.nl/s/nieuwsbrief</link></image><generator>Substack</generator><lastBuildDate>Tue, 17 Nov 2026 05:52:55 GMT</lastBuildDate><atom:link href="https://www.mennoenerwin.nl/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/><copyright><![CDATA[Erwin Balkema en Menno Gerkema]]></copyright><language><![CDATA[nl]]></language><webMaster><![CDATA[mennoenerwin@substack.com]]></webMaster><itunes:owner><itunes:email><![CDATA[mennoenerwin@substack.com]]></itunes:email><itunes:name><![CDATA[Erwin Balkema]]></itunes:name></itunes:owner><itunes:author><![CDATA[Erwin Balkema]]></itunes:author><googleplay:owner><![CDATA[mennoenerwin@substack.com]]></googleplay:owner><googleplay:email><![CDATA[mennoenerwin@substack.com]]></googleplay:email><googleplay:author><![CDATA[Erwin Balkema]]></googleplay:author><itunes:block><![CDATA[Yes]]></itunes:block><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #247 Kraanvogels die over ons land trekken]]></title><description><![CDATA[Menno over kraanvogels die over ons land trekken: waarom hun V-formatie soms uit elkaar valt, en waarom het zo goed gaat met de kraanvogel.]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-247-kraanvogels-die-over-ons-land-trekken</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-247-kraanvogels-die-over-ons-land-trekken</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 15 Nov 2026 15:54:24 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fcb647b2-6d53-4337-b488-a176e7a35e85_1024x1024.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p><em>Erwin: Deze week schrijft Menno over de kraanvogels die over ons land trekken, en waarom hun V-formatie soms uit elkaar valt. Liever luisteren? In <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/247-kraanvogels-die-over-ons-land-trekken">aflevering #247</a> praten we erover.</em></p><div><hr></div><p></p><p>Kraanvogels die over ons land trekken</p><p></p><p>Van een podcast luisteraar die zo gelukkig is in midden Frankrijk onder een trekroute van de kraanvogel te wonen kregen we een vraag over hun trekgedrag. Meestal vliegen ze in een V-formatie, maar die valt soms een tijdje uit elkaar. En even daarna vliegen ze weer keurig in formatie verder. Of dat met thermiek van doen heeft? Kort gezegd lijkt hun vlieggedrag het midden te houden tussen het strakke patroon van ganzen en het door thermiek gedreven licht chaotische patroon van ooievaars. Sinds de laatste twintig jaar is het getrompetter van overvliegende kraanvogels ook in Nederland steeds vaker te horen. Sterker nog, we hebben zelfs een paar kleine broedpopulaties in het Fochtelo&#235;rveen, het Dwingerderveld, de Peel en op nog een aantal plaatsen. Het gaat goed met de kraanvogels in Europa. De broedpopulaties in Scandinavi&#235; en Duitsland nemen toe. De rustgebieden tijdens de trek, zoals vlak over de Duitse grens in Diepholz, trekken inmiddels tienduizenden kraanvogels. Vooral in de herfst wordt best een groot aantal van hen wordt door oostenwind afgedreven en vliegt al trompetterend overdag of in de nacht over ons land, op weg naar Zuid Frankrijk.</p><p></p><p>Kraanvogels zijn grote elegante vogels, goed een meter hoog. Ze hebben een pluimstaart zoals een struisvogel, een mooi gem&#234;leerd grijs lijf, een zwarte hals en vleugelpunten , een witte nek en een rode kopveren. In hun vlucht strekken ze hals en poten. Qua houding lijken ze daarmee op ooievaars. Aan het geluid zijn ze goed te onderscheiden. Ooievaars klepperen soms met hun snavel, dat doen ze ook als ze vliegen. Maar kraanvogels zijn wel bijzonder luidruchtige vogels. Hun geluid wordt wel omschreven als scherp galmend getrompet. Als je het een keer gehoord heb vergeet je het nooit meer. Waar ze als gezegd ook van ooievaars verschillen is hun vlieggedrag. Ooievaars vliegen nooit in strakke V-formaties. Het zijn grillige zweefvliegers die, in losse groepjes of alleen, maximaal van opstijgende warme lucht (thermiek) gebruik maken. Kraanvogels vliegen wel vaak in formatie, in een lijn of in een V-vorm. Maar af en toe valt zo&#8217;n groep uiteen, cirkelen ze een tijd op zoek naar thermiek of langs een helling opstijgende lucht. En daarin verschillen ze dan weer van trekkende ganzen. Dat zijn pure krachtpatsers, die strak in de V-formatie blijven vliegen, geheel vertrouwend op hun spierkracht. Vliegende ganzen zijn trouwens met hun onder het achterlijf opgevouwen poten makkelijk te onderscheiden van kraanvogels.</p><p></p><p>De geheimen van het in V-formatie vliegen zijn nog niet helemaal opgehelderd. Onderzoek aan pelikanen maakt duidelijk dat er een energetische efficiency winst is van tussen de tien en vijftien procent. De hele V-formatie dient als een ideaal gestroomlijnd lichaam. Hinderlijke wervelingen worden voorkomen, en ze maken met elkaar optimaal gebruik van opwaartse druk. Daar profiteert anders dan je zou denken vooral ook de op kop vliegende vogel van. Vliegtuigbouwers zijn nog lang niet uitgestudeerd op de vogelformaties. Ondertussen gaat het de kraanvogel in West Europa best goed. De aanleg van natte natuurgebieden, moerasbossen en weer vernatte veengebieden biedt niet alleen toenemende broedgelegenheid. Ook maken ze van zulke plekken gebruik als pleisterplaatsen tijdens de trek. Jarenlange bescherming heeft de kraanvogel goed gedaan. En hoe vervelend voor ons klimaatverandering gaat uitwerken, op het ogenblik verkort het de trekroutes, en daarmee risico&#8217;s van de Europese kraanvogel. Het loont om in voor- en najaar uit te kijken naar overtrekkende groepen en op zoek te gaan naar kraanvogelgebieden. Raadpleeg op het internet bijvoorbeeld de kraanvogel radar voor actuele informatie.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe now&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Subscribe now</span></a></p><p></p><p>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.</p><p></p><p>Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Word gratis lid&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe"><span>Word gratis lid</span></a></p><p></p><div><hr></div><p></p><p><strong>&#129718; Heb jij dit najaar al kraanvogels horen trompetteren?</strong></p><p></p><p>Noteer waar en wanneer je ze zag of hoorde in de Natuurwandeldagboek-app. Tot 25 waarnemingen is de app gratis.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Probeer de app gratis&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://natuurwandeldagboek.nl"><span>Probeer de app gratis</span></a></p><p></p><p>Liever op papier? Menno's Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek &#8364;24,95 + &#8364;4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor &#8364;79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl/bestel&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Pre-order het Natuurwandeldagboek&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://natuurwandeldagboek.nl/bestel"><span>Pre-order het Natuurwandeldagboek</span></a></p><p></p><p>Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneren&quot;,&quot;language&quot;:&quot;nl&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Typ je e-mailadres&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abonneren"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #246 Hoezo gewoon duizendblad?]]></title><description><![CDATA[Waarom het gewoon duizendblad helemaal niet gewoon is, zelfs in november]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-246-hoezo-gewoon-duizendblad</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-246-hoezo-gewoon-duizendblad</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 08 Nov 2026 14:38:49 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/802cb103-31d9-4a64-8ba1-29de7662bb5f_1024x1024.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p><em>Erwin: Deze week schrijft Menno over gewoon duizendblad, de plant die je pas echt ziet als je ervoor op je knie&#235;n gaat. Liever luisteren? In <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/246-hoezo-gewoon-duizendblad">aflevering #246</a> praten we erover.</em></p><div><hr></div><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneren&quot;,&quot;language&quot;:&quot;nl&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Menno en Erwin over de natuur en wetenschap is een door lezers gesteunde publicatie. Wil je nieuwe posts ontvangen en mijn werk steunen? Overweeg dan om gratis of betalende abonnee te worden.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Typ je e-mailadres&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abonneren"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><p>Hoezo gewoon duizendblad?</p><p>Ook in november staan ze haast onopgemerkt in bloei. Het valt dan misschien iets meer op omdat er in deze tijd van het jaar zo weinig bloemen zijn. Als je op de knie&#235;n gaat, dan zie je pas wat een prachtige planten het zijn. Niets gewoons aan. Zelfs het kleinste plantje telt al gauw meer dan 1500 bladslipjes. Die staan op de bijzondere, veervormige, diep en dubbel-geveerde bladeren, die naar boven toe steeds kleiner worden. De bloeistengels die verschillende van lengte staan zo kunstig gerangschikt dat alle witte en soms wit-roze bloemschermen zich in een tuil op &#233;&#233;n vlak bevinden.</p><p></p><p>Die bloeiwijzen worden soms ook wel bloemen genoemd, maar dat klopt plantkundig helemaal niet. Het zijn in feite verzamelingen van bloemhoofdjes die op een gemeenschappelijke bloembodem staan. Elk hoofdje bestaat uit weer uit een bundeling  van tien tot veertig geelwitte buisbloemen in het midden, omgeven door een krans van vijf sneeuwwitte tot donkerroze lint- of straalbloemen. Deze opbouw van de boeiwijze is typisch voor veel leden van de zeer uitgebreide familie van de samengesteldbloemigen, zoals we die ook zien bij de kamille, het madeliefje en de zonnebloem.</p><p></p><p>De Latijnse naam Achillea millefolium verwijst behalve naar de duizend bladen ook naar de Griekse krijgsheld Achilles. Het heette dat hij duizendblad met zijn legers meenam voor de behandeling van krijgswonden. De planten bevatten nogal wat bijzonder stoffen. Die geven de planten een kenmerkende geur en een licht bittere smaak. Voor de toepassing van hop werden ze bij het maken van bier gebruikt,. Ook was het een geliefde groente. De bladeren hebben bij wonden een bloedstelpend en ontstekingsremmend effect. Als met het sap inneemt stimuleert dat juist bloedingen. Het kan de menstruatie bevorderen, maar ook een bloedneus veroorzaken. Vandaar de Engelse bijnaam  nosebleed.</p><p></p><p>Gewoon duizendblad is een vaste plant. De ondergrondse wortelstokken lopen in het voorjaar weer uit. Van juni tot in de winter zijn er planten met bloemschermen te vinden. In de late herfst en in de winter ziet men nog vaak de verdroogde stengels, bladeren en bloemhoofden staan. Vogels profiteren dan van het zaad, insecten van een rustplaats en wij van een mooie aanblik. Door het jaar heen is het gewoon duizendblad waardplant van wantsen en zeker twaalf vlindersoorten. Gewoon is de plant wel omdat die overal in Nederland, en in het hele noordelijke halfrond voorkomt. Langs wegen en op dijken, in ruige en verstoorde grond, in weilanden en op braakliggende terreinen, in armere en in rijkere grond. Maar als men voor de plant op de knie&#235;n gaat en een keer goed kijkt is gewoon duizendblad nooit meer heel gewoon.</p><p></p><p>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.</p><p></p><p>Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.</p><p></p><p></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Word gratis lid&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe"><span>Word gratis lid</span></a></p><div><hr></div><p></p><p><strong>&#127804; Welke bloemen zie jij nog bloeien in november?</strong></p><p></p><p>Noteer ze in de Natuurwandeldagboek-app &#8212; tot 25 waarnemingen gratis.</p><p></p><p></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Probeer de app gratis&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://natuurwandeldagboek.nl"><span>Probeer de app gratis</span></a></p><p></p><p>Liever op papier? Menno&#8217;s Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek &#8364;24,95 + &#8364;4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor &#8364;79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.</p><p></p><p></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl/bestel&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Pre-order het Natuurwandeldagboek&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://natuurwandeldagboek.nl/bestel"><span>Pre-order het Natuurwandeldagboek</span></a></p><p></p><p>Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneren&quot;,&quot;language&quot;:&quot;nl&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Menno en Erwin over de natuur en wetenschap is een door lezers gesteunde publicatie. Wil je nieuwe posts ontvangen en mijn werk steunen? Overweeg dan om gratis of betalende abonnee te worden.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Typ je e-mailadres&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abonneren"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #245 Onze vriend en helper de grote aardslak]]></title><description><![CDATA[Waarom de grote aardslak juist je vriend is in de tuin]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-245-onze-vriend-en-helper-de-grote-aardslak</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-245-onze-vriend-en-helper-de-grote-aardslak</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Mon, 02 Nov 2026 12:32:41 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8af925c3-ce31-44f2-a3a0-3966b42122d0_1024x1024.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p><em>Erwin: Deze week schrijft Menno over de grote aardslak als helper tegen andere naaktslakken. Liever luisteren? In <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/245-onze-vriend-en-helper-de-grote-aardslak">aflevering #245</a> praten we erover.</em></p><div><hr></div><h1>Onze vriend en helper de grote aardslak</h1><p>Ze staan aan onze kant, de aardslakken. En zeker de mooiste  (en grootste) van allemaal, de grote aardslak Die reus, tot wel 20 centimeter lang, is onze grote helper  in de strijd tegen andere naaktslakken. En die staan er natuurlijk niet goed op. Deze slijmerige wezens eten onze sla en andere tuinplanten op. Aardslakken jagen op andere naaktslakken en eten hun eitjes op. En verder voeden ze zich vooral met aas en plantenresten. En toegegeven, af en toe bezondigen ze zich ook wel eens en vreten van onze planten. Dat zij ze vergeven. Ze zijn heel fraai van tekening. Niet voor niets is hun tweede naam tijgerslak. En ze hebben een spectaculair seksleven.</p><p>Dertig miljoen jaar geleden kropen midden in Duitsland (in de Rh&#246;n) directe voorouders van onze huidige aardslakken rond. Dat lijkt een hele poos, maar nu ook weer niet zo lang als men bedenkt dat slakken al zo&#8217;n 500 miljoen jaar geleden de zee&#235;n bevolkten. Toen ze een keer op het land kropen beschikten ze over een soort longen en droegen allemaal een beschermend kalkhuis met zich mee. Die longen hebben alle landslakken nog steeds. Maar bij een aantal van hen verdwenen de huisjes, helemaal of voor het grootste deel. Dat had het voordeel dat ze minder afhankelijk waren van een kalkrijke leefomgeving. De aardslakken hebben wel een vlakke inwendige schelp gehouden. Daarop zijn de groeilijnen van de ontwikkeling te zien. Aan de buitenkant ligt het mantelschild er over heen. Het mantelschild zelf is gevlekt en loopt door tot in een punt halverwege het lichaam. De rest van het lichaam laat de karakteristieke donkerbruine en soms zwarte (tijger)strepen zien. Of soms ook niet. Alleen als men egale zwarte, gele, bruine of rode naaktslakken ziet zonder enige tekening weet men zeker dat het niet om tijgerslakken gaat. Wie het helemaal zeker wil weten moet de slak omdraaien. Dan ziet men bij de grote aardslak een grijswitte voet die in de lengterichting in drie banden is verdeeld, de middelste wat lichter van kleur.</p><p>Grote aardslakken kunnen overwinteren en worden twee tot drie jaar oud. Hun voortplanting is, als bij wel meer naaktslakken, spectaculair. Ze zijn tweeslachtig en kunnen zich zelf bevruchten. Maar bij een echte paring worden na een voorspel de lange penisachtige geslachtorganen uitgestulpt en om elkaar heen gewikkeld. De penissen geven dan zowel sperma af als nemen het sperma van de andere worm op. De slakken verstrengelen zich daarbij en laten zich van een uitstekende tak of stuk muur naar beneden zakken aan een lange slijmdraad van ongeveer 40 centimeter lengte. Het ritueel kan snel gaan maar ook uren duren. Uiteindelijk laat de ene slak zich op de grond vallen terwijl de andere via de slijmdraad weer omhoog klimt. Deze slak mag als beloning de draad daarbij opeten.</p><p>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.</p><p>Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Word gratis lid&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe"><span>Word gratis lid</span></a></p><div><hr></div><p><strong>&#128012; Welke naaktslak kwam jij tegen op je ommetje?</strong></p><p>Noteer hem in de Natuurwandeldagboek-app &#8212; tot 25 waarnemingen gratis.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Probeer de app gratis&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://natuurwandeldagboek.nl"><span>Probeer de app gratis</span></a></p><p>Liever op papier? Menno&#8217;s Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek &#8364;24,95 + &#8364;4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor &#8364;79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl/bestel&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Pre-order het Natuurwandeldagboek&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://natuurwandeldagboek.nl/bestel"><span>Pre-order het Natuurwandeldagboek</span></a></p><p>Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin</p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #244 Oktober als maand van prachtig verval]]></title><description><![CDATA[Populieren die hun bladgroen terugwinnen, de giftigste paddenstoel in het weiland en egels die het kattenvoer leegeten.]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-244-oktober-als-maand-van-prachtig-verval</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-244-oktober-als-maand-van-prachtig-verval</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 25 Oct 2026 15:38:51 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b0beb6fa-150b-44f8-8028-a82aef7b0a3e_1400x2123.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p><em>Erwin: Deze week schrijft Menno over oktober als maand van prachtig verval, van verkleurende populieren en koningsvarens tot paddenstoelen, ganzen en egels die hun winterslaap voorbereiden. Liever luisteren? In <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/244-oktober-als-maand-van-prachtig">aflevering #244</a> praten we erover.</em></p><div><hr></div><h1>Oktober als maand van prachtig verval</h1><p>Populieren verliezen als eerste bomen hun bladgroen. Dat wil zeggen, ze breken chlorofyl af om de grondstoffen in een volgend seizoen her te gebruiken. Voor ons levert da t een prachtig kleurenspektakel op van de resterende rood-bruin-gele kleurpigmenten. Minder kleurrijk, maar minstens zo mooi van vorm is in deze tijd het verval van de bloeiwijzen van het harig wilgenroosje. Imposante stengels met verwarde resten van vruchtpluizen. Afbraak, maar met de belofte van een nieuwe bloeiperiode in het late voorjaar. Vlak naast elkaar onder een eik twee koningsvarens. De een nog groen als in de zomer, de ander al helemaal in geel en roodbruine tinten. Een verwarrend beeld, om nog lang over te peinzen.</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneren&quot;,&quot;language&quot;:&quot;nl&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Menno en Erwin over de natuur en wetenschap is een door lezers gesteunde publicatie. Wil je nieuwe posts ontvangen en mijn werk steunen? Overweeg dan om gratis of betalende abonnee te worden.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Typ je e-mailadres&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abonneren"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><p>Planten blijven in oktober bloeien. Natuurlijk de hele jaar door bloeiers als madeliefje en dagkoekoeksbloem. Anderen zetten al door v anaf mei, zoals duizendblad, gewone berenklauw en rode klaver. Maar dan kom je ineens een plek met de verwant en relatief late klaversoort het hazenpootje tegen. Wat een elegante verschijning. Het blijft nu elke dag lonen om naar paddenstoelen uit te kijken. Er zijn er deze maand nog net wat meer dan in de andere topmaand september. Onder de bomen vallen de groepen goudgele zwavelkoppen op. En in het weiland verschillende russula&#8217;s, parasolzwammen en ammonieten. Pas op met die ammonieten, sommige lijken op veldchampignons maar zijn onze giftigste paddenstoel de groene knolammmoniet. Ineens zie je langs het fietspad de geschubde inktzwam verschijnen. En in het weiland kom je zomaar schoonheden als de plooirokjes tegen. Of even later een heel subtiel paddenstoeltje. Dat bleek het izabelkleurige breeksteeltje te zijn. Dan kan de dag niet meer stuk.</p><p>Vogels hoor je niet veel meer, of het moeten groepen overvliegende grauwe en kolganzen zijn. En natuurlijk lawaaiige vaste bewoners als de groene specht en gaaien. Af en toe in de schemering een wolk overvliegende spreeuwen, altijd goed voor een glimlach. De vaste tuinvogelbezetting beg int zich iets meer te interesseren voor de pindakaasbollen. En het is grappig om te zien hoe kool- en pimpelmezen weer vreselijk moeten wennen aan de zonnepitbak die weer aan het venster hangt. Alsof ze zich daarop niet in het voorjaar ongeduldig en elkaar verdringend op gestort hadden. Van de zoogdieren is weinig te merken, met uitzondering van de egelbevolking. Die verraden hun aanwezigheid door het dagelijks grondig legen van de bak met eiwitrijk kattenvoer in hun voerhuis. En maken het ook weer spannend. Wanneer blijft het voer liggen , en zijn ze aan hun winterslaap begonnen?</p><p>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.</p><p>Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Word gratis lid&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe"><span>Word gratis lid</span></a></p><div><hr></div><p><strong>&#127812; Welke paddenstoel kwam jij deze week tegen?</strong></p><p>Zwavelkop, parasolzwam of een piepklein breeksteeltje: op de gratis maandpagina&#8217;s van het Natuurwandeldagboek lees je wat er nu buiten te zien is, en in de app noteer je je eigen vondsten, tot 25 waarnemingen gratis.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl/maanden&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Lees de maandpagina&#8217;s&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://natuurwandeldagboek.nl/maanden"><span>Lees de maandpagina&#8217;s</span></a></p><p>Liever op papier? Menno&#8217;s Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek &#8364;24,95 + &#8364;4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor &#8364;79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl/bestel&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Pre-order het Natuurwandeldagboek&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://natuurwandeldagboek.nl/bestel"><span>Pre-order het Natuurwandeldagboek</span></a></p><p>Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneren&quot;,&quot;language&quot;:&quot;nl&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Menno en Erwin over de natuur en wetenschap is een door lezers gesteunde publicatie. Wil je nieuwe posts ontvangen en mijn werk steunen? Overweeg dan om gratis of betalende abonnee te worden.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Typ je e-mailadres&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abonneren"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #243 Onze maan: feiten en vragen]]></title><description><![CDATA[Een schampende protoplaneet gaf ons de maan &#233;n de seizoenen, maar voor een bioloog valt er op de maan weinig te halen.]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-243-onze-maan-feiten-en-vragen</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-243-onze-maan-feiten-en-vragen</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 18 Oct 2026 11:41:23 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/086be45e-c035-4ec3-95c3-7983677908b1_1400x1400.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p><em>Erwin: Deze week schrijft Menno over onze maan, van de schampende protoplaneet Theia waaruit ze ontstond tot de vraag waarom een bioloog er weinig te zoeken heeft. Liever luisteren? In <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/243-onze-maan-feiten-en-vragen">aflevering #243</a> praten we erover. Dit is naar aanleiding van een vraag van een van onze betalende luisteraars Bedankt Edje</em></p><div><hr></div><h1>Onze maan: feiten en vragen</h1><p>De zon gaat in het oosten op en in het westen onder. Daartussen staat de zon bij ons in het zuiden. Precies het zelfde geldt in de nacht voor maan en sterrenhemel. De vraag of zon en maan bij ons ooit in het noorden staan kan eenduidig met nee beantwoord worden. We weten dat aarde dagelijks om zijn as draait. Dat wekt de illusie dat de hemel, zowel als we naar de zon als naar de maan kijken om ons heen draait, maar in feite draaien wij onder de hemel door. De aarde met de maandelijks eromheen draaiende maan cirkelen in een jaar om de zon. Vanuit de sterrenhemel gezien draait de maan in 27,3 dagen om de aarde heen. Maar vanuit de zon gezien heeft de aarde na een maand dan ook al weer een twaalfde van haar jaarlijkse reis om de zon afgelegd. En daarom is vanuit dat zonneperspectief de maan dan ook al 29,5 dagen onderweg voor ze vanuit een maanstand (zoals volle maan of nieuwe maan) in de volgende aanbeland is. </p><p>De berekening komt er op uit dat de maan dagelijks op zijn baan om de aarde ruim 88000 kilometer aflegt. Daarbij blijft de afstand tot de aarde zo&#8217;n 380.000 kilometer. De relatie tussen aarde en maan is hecht. Met haar massa en nabijheid verhindert de maan spontane slingeren van de aarde in de ruimte zoals we die bij andere planeten wel zien. De massa van onze maan in verhouding tot die van de aarde (1/81e) is groter dan bij manen van andere planeten in ons zonnestelsel. We weten niet of de maan ooit van de aarde is afgesplitst. De meeste aanwijzingen gaan eerder naar de maan als resultaat van een langs schuren van een andere vroege planeet Theia.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneer nu&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Abonneer nu</span></a></p><p>Ons zonnestelsel is 4,567 miljard jaar oud, gemeten aan radioactieve vervaltijden. Vlak daarna (goed vijftig miljoen jaar later) zou de voorloper van de aarde geschampt zijn door de tien keer kleinere protoplaneet Theia. Of misschien was het een echte botsing. In elk geval droeg de ontmoeting er aan bij dat de aarde 23.5 graden uit het lood kwam te staan. Aan die scheve stand ten opzicht van de zon danken we nu onze seizoenen. Bij de ontmoeting van aarde en Theia zou zoveel materiaal zijn vrijgekomen dat daaruit de maan ontstond. Onderzoek aan maanstenen bevestigt dat de samenstelling van de aardmantel en maan erg op elkaar lijkt. Het maanoppervlak bestond bij het ontstaan uit gesmolten gesteente (magma). De zwaartekracht van de maan en aarde hebben een grote invloed op elkaar. Een gevolg daarvan is dat de maan in de maandelijkse cyclus om de aarde synchroon met de aarde meedraait, met altijd dezelfde kant naar ons toe gericht. En natuurlijk zien we de aantrekkingskracht van maan en aarde, samen met die van de zon dagelijks terug in het ontstaan van eb en vloed. De maan kan door de grootte en de afstand tot de aarde soms de zon voor ons afdekken, geheel of gedeeltelijk. Maar altijd maar voor korte tijd.</p><p>Voor een bioloog is er in dit verhaal over de maan weinig plaats. Geen dampkring, geen lucht of zuurstof, geen voedsel en vloeibaar water aan de oppervlakte. Wel veel straling, en door de lange periodes met en zonder zon een temperatuur die wisselt tussen plus 120 graden en minus 230 graden Celsius. Daar kan geen leven zoals we dat op aarde kennen mee omgaan. Behalve natuurlijk als het menselijk vernuft een eigen atmosfeer en water en voedsel meeneemt, en zorgt voor afscherming tegen straling en te extreme temperaturen. Waarom zouden mensen dat doen? Misschien willen ze platina oogsten, heliumgas en een heel klein beetje waterijs. Dat ijs is pas in 2009 ontdekt. Men vermoedt dat het afkomstig is van ingeslagen kometen en meteoren, of uit reacties met zonnestormen. Het is eenvoudiger raketten te laten starten vanaf de maan dan van de aarde, door de geringere zwaartekracht. Handig voor wie naar Mars wil. Of iets boosaardigs richting aarde wil ondernemen. Voor een bioloog is er op aarde nog veel werk aan de winkel. Iets te veel om zich erg druk te maken over de maan.</p><p>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.</p><p>Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Word gratis lid&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe"><span>Word gratis lid</span></a></p><div><hr></div><p><strong>&#127769; Waar stond de maan toen jij hem zag?</strong></p><p>Hoog in het zuiden, laag boven de daken in het oosten, een dun sikkeltje of bijna vol: noteer bij je avondommetje wat je ziet in de Natuurwandeldagboek-app, tot 25 waarnemingen gratis.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Probeer de app gratis&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://natuurwandeldagboek.nl"><span>Probeer de app gratis</span></a></p><p>Liever op papier? Menno&#8217;s Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek &#8364;24,95 + &#8364;4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor &#8364;79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl/bestel&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Pre-order het Natuurwandeldagboek&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://natuurwandeldagboek.nl/bestel"><span>Pre-order het Natuurwandeldagboek</span></a></p><p>Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneren&quot;,&quot;language&quot;:&quot;nl&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Menno en Erwin over de natuur en wetenschap is een door lezers gesteunde publicatie. Wil je nieuwe posts ontvangen en mijn werk steunen? Overweeg dan om gratis of betalende abonnee te worden.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Typ je e-mailadres&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abonneren"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #242 Het spannende wortelleven]]></title><description><![CDATA[Wortelharen leven maar drie dagen, en ergens in Zuid-Afrika haalt een vijgenboom zijn water van 120 meter diep.]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-242-het-spannende-wortelleven</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-242-het-spannende-wortelleven</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 11 Oct 2026 06:20:30 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4624644c-70da-4835-90e1-5d320ca4bd18_1600x800.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p><em>Erwin: Deze week schrijft Menno over het verborgen leven van wortels, van wortelharen die maar drie dagen leven tot een vijgenboom die zijn water van 120 meter diep haalt. Liever luisteren? In <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/242-het-spannende-wortelleven">aflevering #242</a> praten we erover.</em></p><div><hr></div><h1>Het spannende wortelleven.</h1><p>Het ondergrondse leven is voor planten een spannende aangelegenheid. Planten, en zeker bomen hebben houvast nodig. Planten kunnen niet leven zonder water en voedingsstoffen. Wortels zorgen voor verankering in de grond. Soms vertakt in een wortelgestel van zijwortels als bij de winterpeen. Of via een bundel van bijwortels, zoals bij de prei. Alle planten hebben minuscule wortelharen op hun wortels. Daardoor komen zowel water als voedingsstoffen in de plant. Door de opname van mineralen wordt in het merg van de wortel water aangetrokken (door osmotische druk). Zo ontstaat er een overdruk die via de houtvaten voor watertransport naar boven zorgt. Deze worteldruk is soms meerdere atmosfeer groot. Wortelharen zijn dus essentieel voor de plant. Ze hebben een korte levensduur, worden snel vervangen en haast nooit ouder dan drie dagen. Wortels kunnen snel groeien. De zwaartekracht zorgt er voor dat de hoofdwortel altijd naar beneden groeit. Deze positieve geotropie berust vaak op zetmeelkorreltjes in de wortelcellen. Maar het kan ook anders.</p><p>Bijvoorbeeld in planten waar de wortelcellen geen zetmeelkorrels hebben. Daar speelt het gewicht van de vloeistof dat drukt op de celwand een rol, mogelijk samen met een inwendig cel skelet. De snelheid waarmee wortels groeien is indrukwekkend, anderhalve centimeter per dag is heel normaal. Voor die groei zijn voldoende water en zuurstof de twee essenti&#235;le beperkingen. Daarom groeien ook boomwortels meestal niet dieper dan een anderhalve meter. Het verhaal dat bomen ondergronds net zo groot zouden zijn als bovengronds is een sprookje. Bij uitzondering hebben bomen tussen rotsformaties of in grotsystemen langere wortels. Het record staat op 120 meter, bij een vijgenboom in Zuid Afrika. Die pompt in de Echo Caves elke dag 25 liter water de 120 meter en dan nog de hele stam omhoog. Dat gebeurt trouwens niet alleen dankzij de worteldruk. Cohesiekrachten zijn vaak nog belangrijker. De onderlinge aantrekking van watermoleculen zorgt voor een waterkolom waarin een druk van honderden atmosfeer kan ontstaan. Deze ijzersterke draden van water zorgen ook in de hoogste bomen van boven de honderd meter voor de watervoorziening, zoals bij Sequoia&#8217;s en eucalyptusbomen. Zuigspanning ontstaat door verdamping in de bladeren. Die wordt doorgegeven via stengel of stam naar de wortels. De enorme zuigspanning in de reuzenbomen is trouwens ook de reden dat die bomen niet nog hoger kunnen groeien. De huidmondjes, nodig voor de groei door de opname van koolzuurgas, functioneren niet meer bij een nog hogere spanning.</p><p>Wortels kunnen ook nog een andere eigenschap hebben: opslag van reservevoedsel. Veel van onze akkerbouw berust daar op. We gebruiken een veelvoud aan wortelgewassen zoals Knolselderij, Koolraap, Rode biet, Cichorei, Pastinaak, Schorseneer, Suikerbiet, Voederbiet, Witlof, Winterwortel en Peen. Aardappels horen niet in dit rijtje thuis, dat zijn verdikkingen van de stengel. Er is nog veel meer variatie in wortelvormen. Klimop heeft (onschuldige) adventiefwortels waarmee de plant zich aan een wand of boomstam hecht. En dan zijn er extra luchtwortels vanaf de stengel, mangrove wortels waarmee planten in een knol op het water kunnen ademen of plankwortels die een extra stevigheid onder aan de stam geven. Een heel slimme symbiose is te vinden in de wortels van vlinderbloemigen. Dat is de plantenfamilie waartoe pinda&#8217;s, sojabonen en ook alle andere boon en erwtensoorten horen, Maar ook de luzerne, wikkes, klavers en lupines. Zij hebben allemaal stikstofwortelknolletjes waarin stikstofbindende bacteri&#235;n leven. Ze verzorgen dus hun eigen bemesting, en worden behalve als voedselplanten ook veel gebruikt als groenbemesters.</p><p>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.</p><p>Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Word gratis lid&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe"><span>Word gratis lid</span></a></p><div><hr></div><p><strong>&#127793; Welke wortels zie jij boven de grond?</strong></p><p>Klimop tegen een muur, een omgewaaide boom met zijn wortelkluit omhoog, knolletjes aan een uitgetrokken klaver: noteer wat je tegenkomt in de Natuurwandeldagboek-app, tot 25 waarnemingen gratis.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Probeer de app gratis&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://natuurwandeldagboek.nl"><span>Probeer de app gratis</span></a></p><p>Liever op papier? Menno&#8217;s Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek &#8364;24,95 + &#8364;4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor &#8364;79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl/bestel&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Pre-order het Natuurwandeldagboek&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://natuurwandeldagboek.nl/bestel"><span>Pre-order het Natuurwandeldagboek</span></a></p><p>Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin</p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #241 Kat en hond]]></title><description><![CDATA[Waarom we al 14.000 jaar katten en honden in huis halen, en wat dat ons oplevert]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-241-kat-en-hond</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-241-kat-en-hond</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 04 Oct 2026 17:53:40 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2b1dbbfc-cf3c-49a1-9540-1e13eb2616b6_460x241.webp" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p><em>Erwin: Deze week schrijft Menno over katten en honden, al 14.000 jaar onze huisgenoten. Liever luisteren? In </em><a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/241-kat-en-hond">aflevering #241</a><em> praten we erover.</em></p><div><hr></div><p>Kat en hond.</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneren&quot;,&quot;language&quot;:&quot;nl&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Menno en Erwin over de natuur en wetenschap is een door lezers gesteunde publicatie. Wil je nieuwe posts ontvangen en mijn werk steunen? Overweeg dan om gratis of betalende abonnee te worden.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Typ je e-mailadres&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abonneren"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><p>We hebben in ons land zo&#8217;n slordige 31 miljoen huisdieren. De meeste daarvan zijn vissen (19 miljoen) en vogels (vijf miljoen). Maar als je op internet afgaat zijn katten onze belangrijkste huisdieren, met honden als een goede tweede. Met honden wonen we al zeker 14000 jaar samen. Katten kwamen vierduizend jaar later in huis. Honden en katten spelen in ons leven sindsdien een rol.  Die lijkt er in de loop van de tijd niet minder op geworden. Alleen al in Nederland huisvesten we nu drie miljoen katten, wonend in 23 % van alle huishoudens. En in een vijfde van onze huizen leven een kleine twee miljoen honden met ons samen. Over het hoe en waarom zijn nog heel veel vragen te beantwoorden.</p><p>Katten zullen ooit afgekomen zijn op huismuizen rond onze bewoning. Zeker vanaf het moment dat de mens graanvoorraden ging aanleggen konden katten uitkomst brengen. Die nuttige rol werd en wordt aangevuld en inmiddels allang overheerst door de innige relatie tussen kat en mens. Voor een deel brengen katten vreugde in huis, met hun speels gedrag en aanhankelijkheid. Maar er is nog een ander, verdergaand fenomeen. En dat is af te lezen aan de gelukzalige glimlach die veel mensen overkomt die naar een kat, een kattenfoto of een kattenfilmpje kijken. Dat is een toestand die de Griekse filosoof Aristoteles omschreef als eudemonisme. Dat gevoel zou bij kattenhouders bijdragen aan zelfacceptatie, oplettendheid en vreugde aan contact. Daarbij krijgt men toch niet de indruk dat katten erg hun best doen om bij hun bazen, of beter gezegd hun blikopeners in de smaak te vallen. Ze lijken zich goed te herinneren dat ze in hun bakermat, het oude Egypte als goden werden vereerd. Van veel meer huisdieren kan men zich niet of nauwelijks voorstellen dat die zich nu zo enorm verheugen bij de aanblik van hun voedselverstrekker. Anders dan om het voedsel zelf. Dat geldt vermoedelijk ook voor de kwart miljoen  slangen, schildpadden, hagedissen, kikkers en salamanders in Nederlandse huishoudens. En de twee miljoen konijnen. Toch leidt hun aller aanblik tot menselijke gelukzaligheid. </p><p>Zoals de Duitse humorist Tucholsky zei, honden hebben bazen,  katten personeel. De meeste honden is er veel aan gelegen te doen wat er van hen verlangd wordt. Het begon bij hen misschien als nuttige metgezel bij de jacht en verdediging van huis en hof. De rol van gehoorzame huisvriend lijkt het eindstadium van een succesvolle domesticatie die ooit begon als nazaten van (Perzische?) wolven. Wel wordt bij honden een ander probleem duidelijk. Het belang van een goede opvoeding. Als daar maar niets mee mis is gegaan. De honden (lees mensen)trainer laat groeten. Wie niet over de juiste hoeveelheid tijd beschikt of in een hondenvriendelijke omgeving woont moet ook nog eens goed nadenken of een hond wel de ware huisgenoot is. Zulke overwegingen zijn goed te rijmen met het feit dat een derde van onze katten in eenpersoons huishoudens woont. En dat brengt ons bij het punt of huisdieren een geschikt geneesmiddel zijn tegen lichamelijk en geestelijk ongemak. Het hangt er maar van af. Een dier in huis maakt het wat minder eenzaam. Mensen die moeilijk contact maken met hun medemens kunnen dat vaak eerder met een huisdier. Lopen met de hond is gezond, stress met de hond niet. Voor kinderen in de stad is een huisdier soms hun enige verbinding met de natuur. Dus als het qua geld en tijd kan en mens en dier er bij floreren&#8230;</p><p>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.</p><p>Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.</p><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Word gratis lid&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe"><span>Word gratis lid</span></a></p><p><strong>&#128062; Wat doet jouw kat of hond buiten?</strong></p><p>Noteer het in de Natuurwandeldagboek-app; tot 25 waarnemingen is die gratis.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Probeer de app gratis&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://natuurwandeldagboek.nl"><span>Probeer de app gratis</span></a></p><p>Liever op papier? Menno's Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek &#8364;24,95 + &#8364;4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor &#8364;79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl/bestel&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Pre-order het Natuurwandeldagboek&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://natuurwandeldagboek.nl/bestel"><span>Pre-order het Natuurwandeldagboek</span></a></p><p>Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneren&quot;,&quot;language&quot;:&quot;nl&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Menno en Erwin over de natuur en wetenschap is een door lezers gesteunde publicatie. Wil je nieuwe posts ontvangen en mijn werk steunen? Overweeg dan om gratis of betalende abonnee te worden.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Typ je e-mailadres&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abonneren"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #240 Kaarten, gebruikt door mens en dier]]></title><description><![CDATA[Nieuwsbrief over natuur en wetenschap]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-240-kaarten-gebruikt-door-mens-en</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-240-kaarten-gebruikt-door-mens-en</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 27 Sep 2026 19:20:27 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/da876d37-2621-4bc6-ae49-e2cb49bec550_1280x720.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<h1>Kaarten, gebruikt door mens en dier</h1><p>De oudst bekende menselijke kaart is 3,6 bij 6, 8 centimeter groot. Op de kaart staat een rivierdal afgebeeld tussen twee heuvelruggen. Volgens de begeleidende tekst (in spijkerschrift) beschrijft de kaart het grondbezit van de heer Azala. Het kleitablet, in 1930 gevonden in Irak, stamt uit de 24e eeuw voor het begin van onze jaartelling. Waarschijnlijk diende de kaart als bewijsstuk voor een grondoverdracht. Precies zulke kaarten gebruiken vleermuizen en vogels als spreeuwen en postduiven, maar dan om zich te ori&#235;nteren. En bij hen zitten zulke kaarten in het hoofd. Ook de meest gebruikte menselijke kaart diende voor kompas ori&#235;ntatie, op zee. De Vlaamse maker Gerard Mercator kon niet vermoeden dat zijn tweedimensionale kaart uit de zestiende eeuw ooit een politiek instrument zou worden. Wat op elke globe duidelijk wordt, de kaart van Mercator klopt in het geheel niet bij het weergeven van de grootte van landen. Op zijn kaart is Groenland net zo groot als het continent Afrika. Terwijl Groenland in werkelijkheid veertien keer zo klein is. Kort geleden hebben de VN ingestemd met het gebruik van de eerlijker &#8220;equal earth&#8221; kaart. Iedereen stemde voor, behalve de Verenigde Staten. Het gebruik van kaarten voor prestige of als eigendomsbewijs lijkt aan mensen voorbehouden.</p><p>Het raadplegen van kaarten in je hoofd is net zo wijd verbreid bij dieren als bij mensen. In zulke kaarten spelen ori&#235;ntatiepunten een grote rol. Je hebt experimenten nodig om te herkennen of en welke ori&#235;ntatiepunten er gebruikt worden. In 1938 publiceerde de latere Nobelprijswinnaar Nico Tinbergen zijn onderzoek naar het terugvinden van nesten door solitaire graafwespen. In elk nest zit een enkele larve. Regelmatig bezoekt de vrouwelijke wesp de nesten om haar jongen .te voeren. Tinbergen kon aantonen dat dennenappels en ander bakens gebruikt werden om de nesten terug te vinden. Door die bakens te verplaatsen gingen de wespen op andere plekken zoeken. Op een zelfde manier gebruiken honingbijen, mieren en andere insecten aanwijzingen in de omgeving om zich te ori&#235;nteren.</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneren&quot;,&quot;language&quot;:&quot;nl&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Menno en Erwin over de natuur en wetenschap is een door lezers gesteunde publicatie. Wil je nieuwe posts ontvangen en mijn werk steunen? Overweeg dan om gratis of betalende abonnee te worden.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Typ je e-mailadres&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abonneren"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div><p>Het gebruik van kenmerken in de omgeving is uitgebreid aangetoond in het laboratorium, onder andere bij ratten, duiven, mezen en kraaiachtigen. In het veld zijn experimenten gedaan met vleermuizen en duiven over de rol van landkenmerken bij hun vluchten. Ook bij lange afstand vogeltrek speelt het landschap een rol. Aan de ene kant zijn er de erfelijk vastgelegde trekprogramma&#8217;s. Eerstejaars zangvogels laten in het laboratorium hun trekroute naar Afrika zien aan de hand van nachtelijke trek-onrust in de vliegkooi. De lengte en de richting van hun reis, eerst naar Gibraltar, en dan met een knik naar het oosten, naar het binnenland van Afrika, is allemaal terug te lezen in hun nachtelijke vliegbewegingen. Maar naast die erfelijke component speelt ook ervaring met en herkenning van het landschap een rol. Dat toonde Perdeck in de vijftiger jaren aan met zijn verplaatsingsexperiment van spreeuwen naar Zwitserland. De normale vliegroute in de herfst voert veel van onze spreeuwen naar Zuid Engeland. De volwassen spreeuwen vlogen daar ook vanuit Zwitserland heen. Maar de jonge spreeuwen, zonder eerder trekervaring, kwamen in Zuid Frankijk en Spanje uit. Ze hadden de richting en afstand goed, maar misten de ervaring om gebruik makend van landschapskenmerken de traditionele overwinteringsplaats te bereiken. Ons eigen gebruik van interne landkaarten merken we bijvoorbeeld als er onverwacht een wegdeel is afgesloten. Dan kunnen we niet meer afgaan op de vertrouwde ori&#235;ntatiepunten. En moeten we in ons hoofd ineens een nieuwe routekaart bedenken.</p><p>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.</p><p>Wil je lid worden? Abonneer je gratis via mennoenerwin.nl.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Word gratis lid&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://www.mennoenerwin.nl"><span>Word gratis lid</span></a></p><p>Vond je dit een boeiend onderwerp? In de podcast van deze week hoor je ons er verder over praten.</p><p><strong>Natuurwandeldagboek</strong></p><p>Natuurwandeldagboek + Wandeldagboek-app. Bundel &#8364;79 (boek + app-jaar + verzending; los boek &#8364;29,90).</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl/bestel&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Pre-order Natuurwandeldagboek&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:&quot;button-wrapper&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary button-wrapper" href="https://natuurwandeldagboek.nl/bestel"><span>Pre-order Natuurwandeldagboek</span></a></p><p>Podcast blijft gratis.</p><p>Tot de volgende keer! Menno en Erwin</p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneren&quot;,&quot;language&quot;:&quot;nl&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Menno en Erwin over de natuur en wetenschap is een door lezers gesteunde publicatie. Wil je nieuwe posts ontvangen en mijn werk steunen? Overweeg dan om gratis of betalende abonnee te worden.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Typ je e-mailadres&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Abonneren"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #239 Nee, onze vlees en zuivelproductie bedreigt onze voedselzekerheid!]]></title><description><![CDATA[Nieuwsbrief over natuur en wetenschap]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-239-nee-onze-vlees-en</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-239-nee-onze-vlees-en</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 20 Sep 2026 08:41:59 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7050f4f1-13dd-4669-abd2-86f43906bd27_1280x720.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<h1>Nee, onze vlees en zuivelproductie bedreigt onze voedselzekerheid!<br></h1><p>Aan het begin van de tweede wereldoorlog lag er een plan klaar om in een oorlogssituatie onze voedselsituatie veilig te stellen. De basis daarvoor was simpel: voor 3 kilo calorie vlees moet er 100 kilocalorie aan voer in een dier worden gestopt. We hadden niet genoeg landbouwgrond om onze grote aantallen pluimvee en vee te voeden, als we niet langer diervoeding konden invoeren. Dus moesten we omstellen. In plaats van 33 miljoen kippen terug naar 3 miljoen. In plaats van 1,5 miljoen varkens naar 0,5 miljoen, en ook het aantal runderen moest omlaag. Daarmee, en met een omstelling naar meer akkerbouw, zoals aardappelen, graan en bonen hebben we de zaak de eerste jaren gered. Na wat aanloopproblemen is voorkomen dat er vanaf 1941 een enorme hongersnood ontstaan is in Nederland. Dat het in 1944 in de randstad mis ging had heel andere oorzaken. Voor het veevoer van onze huidige vlees en zuivelproductie in Nederland hebben we niet alleen driekwart van ons in totaal 1.6 miljoen hectare grote landbouwareaal nodig. We zijn ook nog aangewezen op een enorme invoer uit het buitenland. Voor ons veevoer alleen al is dat 2,8 miljoen hectare. Daar komt nog eens 1,8 miljoen hectare bij nodig voor de import van ons eigen voedsel. Dat is samen meer dan 1,3 maal het totale landoppervlak van Nederland! Al met al moeten we nu een veelvoud van onze landbouwexport aan calorie&#235;n invoeren. En krijgen daar onder andere veel ammoniak en methaan voor terug.<br><br>De eigen voedselzekerheid lijkt zeker niet het probleem voor Nederland. Zonder die enorme invoer van veevoer uit het buitenland kunnen we het in Nederland ook prima redden, laten recente studies van de Wageningse landbouwuniversiteit. Daarvoor hoeven we de vleesconsumptie in Nederland ook niet op te geven, zeker als we ons meer toeleggen op akkerbouw voor menselijke consumptie. We redden het ook als we fors ombuigen richting duurzame landbouw en meer ruimte bieden aan natuurherstel. Zoals Arjen Lubach recent betoogde is het verhaal van politici over de bedreiging voor onze voedselzekerheid een farce. Het er bij halen van de hongerwinter in de tweede wereldoorlog is zelfs een gotspe, zie het boek van Stephan Steinmetz &#8220;De tien van Den Haag&#8221;. Dat het in 1944 mis ging lag volgens hem vooral aan grote transportproblemen, onwil van de bezetter en een toenemende zwarthandel van voedselproducenten. Men kan zich afvragen hoe duurzaam de huidige bijdrage van Nederland aan de wereldvoedselvoorziening is. Met alle hosanna over het exportvolume wordt de rekening van de belasting van ons eigen milieu al jaren door ons allen betaald. We leggen wel een heel groot beslag voor diervoedsel op buitenlandse landbouwgronden. Dat wordt in het verhaal over het hoge Nederlands rendement per hectare zelden meegenomen. De winstgevendheid van de (internationale) handel in diervoeder staat buiten kijf. Hun economische belang om, samen met financiers, de omvang van de Nederlandse export van vlees en zuivel tot grote hoogte te drijven heeft nu menig landbouwer in moeilijkheden gebracht. Dat kunnen hun politieke partijen natuurlijk moeilijk toegeven. Soms moeten bedrijfstakken zich opnieuw uitvinden. Dat is in ons verleden vaker gebeurd.<br><br><br>Wil je lid worden? Abonneer je gratis via mennoenerwin.nl. Elke woensdag de podcast, elk weekend dit verhaal &#8212; in het Nederlands, zonder dat je ernaar hoeft te zoeken.<br><br>Vond je dit een boeiend onderwerp? In de podcast van deze week hoor je ons er verder over praten.<br><br><br><br><strong>Natuurwandeldagboek</strong></p><p>Menno&#8217;s maandboek + Wandeldagboek-app. Bundel &#8364;79 (boek + app-jaar + verzending; los boek &#8364;29,90.)</p><p></p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://natuurwandeldagboek.nl/bestel&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Pre-order Natuurwandeldagboek&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://natuurwandeldagboek.nl/bestel"><span>Pre-order Natuurwandeldagboek</span></a></p><p>Podcast blijft gratis.</p><p>Tot de volgende keer!</p><p>Menno en Erwin</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneer nu&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Abonneer nu</span></a></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #238 Reactiesnelheid: we leggen het dik af tegen de huisvlieg]]></title><description><![CDATA[Nieuwsbrief over natuur en wetenschap]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-238-reactiesnelheid-we-leggen-het-dik-af-tegen-de-huisvlieg</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-238-reactiesnelheid-we-leggen-het-dik-af-tegen-de-huisvlieg</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 13 Sep 2026 15:16:16 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ead47edb-4c73-42a4-8323-a6777b1678fd_1280x720.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Onze Max doet het als F1-coureur relatief goed. Maar met soms minder dan 100 milliseconden reactietijd op het start(=licht)signaal, legt hij het nog steeds af tegen menig insect. Een vlieg klaart de klus in 5 milliseconden. De gemiddelde, niet al te getrainde mens reageert op een lichtsignaal in 180 milliseconden. Een geluidsignaal verkort dat tot 140, en een aanraking tot 130 milliseconden. En dat lukt alleen door snelle en speciale sprongachtige zenuwsignalen in onze zenuwbanen. Veel andere reacties,  op temperatuur, darmsignalen, pijn en zweet doen er seconden over.</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneer nu&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Abonneer nu</span></a></p><p></p><p>Die snelle zenuwgeleiding, van wel 120 meter per seconde, lukt ons dankzij een vetlaag om onze zenuwen. Deze myeline-laag isoleert de elektrische signalen in de zenuwuitlopers van de omgeving. Voor de snelheid zijn vooral regelmatige onderbrekingen in de myeline van belang. Want bij elk van deze knopen wordt het signaal extra versneld. Deze sprongsgewijze (saltatorische) geleiding is heel typisch voor alle vertebraten. Bij insecten ontbreekt myeline, en daar ligt de signaal snelheid met 1-5 meter per seconde heel veel lager. Hoe kan het dan dat de reactiesnelheid bij insecten toch zo veel hoger ligt? Ten eerste zijn de afstanden bij insecten veel kleiner, vaak maar enkele millimeters. Dat komt ook omdat veel signalen in insecten niet helemaal naar de hersenen gaan maar naar zenuwknopen (ganglia), verdeeld over het lichaam. En dat leidt al direct tot een reactie. Tenslotte kan voor bijvoorbeeld vliegbewegingen &#233;&#233;n enkele zenuwimpuls een spier wel honderd keer mechanisch laten samentrekken </p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-238-reactiesnelheid-we-leggen-het-dik-af-tegen-de-huisvlieg?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Delen&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-238-reactiesnelheid-we-leggen-het-dik-af-tegen-de-huisvlieg?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Delen</span></a></p><p></p><p>En dan is er nog de snelheid van waarneming. Mensen laten zich gauw foppen. 24 beelden per seconde zien we al als een vloeiende film. Toch kunnen we wel 60 flitsen per seconde zien. Insecten kijken veel sneller. Ze zien tot wel 400 lichtflikkeringen per seconde. Met hun facetogen zien ze ook veel meer en ruimtelijker dan wij mensen. Een en ander verklaart waarom onze jacht op mug en vlieg niet altijd succesvol is. Veel jagende dieren zijn wel niet zo snel als insecten, met hun reactietijd van 1 tot 5 seconden. Maar een jachtluipaard haalt de 20 milliseconden, zwaardvissen hebben aan 15, en sommige mollen aan 8 milliseconden genoeg. Kreeftjes en garnalen kunnen net zo snel zijn als het snelste insect. Maar kwallen slaan, of beter gezegd steken alles. Die vuren netelcellen af binnen de 0,0007 milliseconden. Wij normale mensen steken daar met 150 tot 300 milliseconden wel heel zwakjes tegen af. Er is een troost, je kan er op trainen. Zoals Max Verstappen, tal van andere sportbeoefenaars en professionals dagelijks bewijzen.</p><p></p><p>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.</p><p></p><p>Wil je lid worden? Abonneer je gratis via mennoenerwin.nl. Elke woensdag de podcast, elk weekend dit verhaal &#8212; in het Nederlands, zonder dat je ernaar hoeft te zoeken.</p><p></p><p>Vond je dit een boeiend onderwerp? In de podcast van deze week hoor je ons er verder over praten.</p><p></p><p>Tot de volgende keer! Menno en Erwin</p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #237 Ooit de eerste landdieren en nu in onze achtertuin: salamanders]]></title><description><![CDATA[Ontdek salamanders: van de eerste landdieren tot de soorten die nu in onze achtertuin leven.]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-237-ooit-de-eerste-landdieren</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-237-ooit-de-eerste-landdieren</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 06 Sep 2026 11:49:10 GMT</pubDate><enclosure url="https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5af4a630-ebb2-4a58-bbe8-bfb0e6f90e91_1200x800.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p>Als larve zijn ze aangewezen op het water. Maar verder leven onze salamanders het grootste deel van hun leven op het land. Ze zijn de oudste vertegenwoordigers van de klasse van de amfibie&#235;n. Dubbellevend is de vertaling van het woord amfibie, en dat klopt dus heel precies. In het water ademen de larven via uitwendige kieuwen, maar in de rest van hun leven is huidademhaling de manier om aan zuurstof te komen. Salamanders zijn er in soorten (zo&#8217;n 700 stuks) en maten (van 2 cm tot een goede meter). Reuzensalamanders leven nu nog in Japan en China. Ooit leefden ze ook in onze streken. In Duitsland werd in de 18e eeuw zo&#8217;n fossiel exemplaar gevonden en 1802 verkocht aan Teylers museum in Haarlem. De vinder, de Zwitserse arts Scheuchzer dacht het om een heel oude mensensoort ging. Hij benoemde het &#8216;Homo diluvii testis&#8217;. Oftewel een mens die getuige van de zondvloed geweest was. Negen jaar na de aankoop kwam de Franse geleerde Cuvier langs. Die zag meteen zag dat het hier om het fossiel van een reuzensalamander ging. Nog steeds is dit unieke, 1.26 meter lange fossiel in Haarlem te zien. Alleen heeft het nu de naam Andrias (het geslacht van de reuzensalamanders) scheuchzeri. Wat ziet u dan nu in de achtertuin? Waarschijnlijk een kleine watersalamander, maximaal een geruststellende 11 cm groot.</p><p></p><p>Die komt in elk geval in ons hele land voor. Dat is als wat minder het geval met de alpenwatersalamander, makkelijk te herkennen aan de fel oranje buik. De kleine salamander heeft alleen een dunne geelrode streep op de buik. Een derde al veel zeldzamer soort is de vuursalamander. Deze geel zwarte landbewoner is met 20 centimeter onze grootste salamander en leeft voornamelijk nog in Zuid Limburg. Deze soort wordt helaas bedreigd door een schimmel. Van alle soorten leven de larven in het water, en eten zich van kleine naar grotere prooien. Anders dan hun naam doet vermoeden kruipen ook de volwassen watersalamanders na de voortplanting aan land. Ze overwinteren op donkere, vochtige plekken. Ze bewegen in het water wel heel wat eleganter dan op het land, waar ze wat moeizaam heen en weer waggelen, steeds de tegenovergestelde poten samen naar voren zettend. Ze hebben als Urodela (dieren met een duidelijk zichtbare staart) ook nog eens hun forse staart te torsen, meestal een derde van hun lichaamslengte.</p><p></p><p>Kikkers, de andere, veel grotere groep van amfibie&#235;n, verliezen hun larvenstaart, Maar de salamanders herinneren in hun gedaante best nog wel aan de oorsprong van het leven op het vaste land, meer dan 350 miljoen jaar geleden. Het oudste nu bekende fossiel is 368 miljoen jaar oud en in Schotland gevonden. Daarna speelden ze tot in het tijdperk van de Jura een grotere rol op aarde. Uiteindelijk ontwikkelden zich uit die eerste salamanders de reptielen, en met hen weer alle vogels en zoogdieren. Ook hun collega&#8217;s de kikkers overvleugelden hen. Daarvan lopen er nu op aarde tien keer zo veel soorten van rond. Salamanders leven nu vooral in Noord en Zuid Amerika, Europa (maar niet te hoog in het noorden) en delen van Azi&#235;. Ze ontbreken in Australi&#235; en Afrika (op het noordelijkste puntje na). Er zijn veel bedreigingen, en hun verdediging door gifklieren in de huid is daarbij niet altijd even effectief. Sommige salamandersoorten die in het water van grotten leven laten als volwassen dieren nog de kenmerken van het larvestadium zien (neotenie). Dat zie je aan het blijven bestaan van uitwendige kieuwen. Zo leeft in Mexico de axolotl, geliefd onderwerp van studie voor biologen die zich toeleggen op de ontwikkeling van het leven zijn. Volgens sommigen van die biologen hebben mensen trouwens ook last van neotenie, met hun trage ontwikkeling en hun grote &#8220;kleine kindjes-hoofden&#8221;.</p><p></p><p>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers</p><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Abonneer nu&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Abonneer nu</span></a></p><p></p><div><hr></div><p></p><p></p><p>Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.</p><p></p><p>Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.</p><p></p><p>Tot de volgende keer! Menno en Erwin</p><p></p><div><hr></div><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #236 Duiven: van sportkampioen tot vliegende rat]]></title><description><![CDATA[Nieuwsbrief over natuur en wetenschap]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-236-duiven-van-sportkampioen</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-236-duiven-van-sportkampioen</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 30 Aug 2026 17:45:13 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<h1><span>Duiven: van sportkampioen tot vliegende rat</span></h1><p><span>Wat mensen van duiven vinden? Nou dat ligt er maar aan. Als witte vredesduif bij gelegenheden graag losgelaten. En een symbool van de liefde. Een smakelijk pluimveeproduct uit de duiventil. Een nuttige boodschapper als postduif. Een sportheld, en daarmee verbonden een object van weddenschappen (naar schatting worden in Nederland tot een miljoen postduiven gehouden) . Of een lastige en te bestrijden vliegende rat. Overlast wordt vooral toegeschreven aan de stadsduif, een verwilderde rotsduif die met zo&#8217;n 20000 broedparen in Nederland rondvliegt. </span></p><p><span>Er zijn tien keer zoveel houtduiven, en ook daaraan ergert zich nogal eens iemand. Minder klachten zijn er over de kleinere en schuwere holenduif (60000 broedparen) of de net zo talrijke Turkse tortel. Die heeft zich pas in de jaren vijftig van de vorige eeuw in ons land gevestigd. De zomertortel is haast uit ons land verdwenen. Overwinterend in Afrika broeden er inmiddels jaarlijks minder dan 900 broedparen van deze sierlijke duivensoort. Er valt veel over onze vijf duivensoorten te vertellen, een miniem aandeel in de meer dan 360 soorten die op onze planeet te vinden zijn.</span></p><p><span>Postduiven stammen, zoals stadsduiven, af van rotsduiven. Die komen in Nederland niet voor maar leven vooral in het Middellandse zeegebied en aan de Ierse en Engelse kusten. Postduiven worden al meer dan 3000 jaar gehouden omdat ze te gebruiken zijn als snelle informatie-overbrengers. Toe aan de tweede wereld oorlog toe speelden ze een rol bij het doorgeven van militaire gegevens. In de negentiende eeuw, vooral voor de uitvinding van de telegraaf, werden ze ook ingezet om snel beurskoersen door te geven. </span></p><p><span>Maar ook brachten ze microfilms snel ter plekke. Daarbij werd, en wordt, er gebruik gemaakt dat duiven feilloos terugvliegen naar hun thuisbasis. Dat doen ze zowel over korte maar ook over lange afstanden. We weten inmiddels dat duiven daarvoor alle mogelijke trucs gebruiken bij hun navigatie. Om te beginnen maken ze gebruik van het landschap. Ze vliegen graag langs rivieren, kanalen en wegen. Ze benutten dankzij hun biologische klok het zonnekompas. Aan de stand van de zon kunnen ze zo hun richting bepalen. Dat kunnen ze ook aan de hand van de sterrenhemel. Alleen doen ze dat niet zo vaak omdat ze vooral overdag actief zijn. Van jongs af kunnen duiven zich ori&#235;nteren aan de hand van het aardmagnetische veld. En tenslotte ruiken duiven ook de goede richting. Onderzoek -waarin duiven al dan niet de neusgaten verstopt werd toonde een &#8216;haring--pizza gradi&#235;nt&#8217;, op een route van Noord Duitsland tot in Itali&#235;.</span></p><p><span>Duiven mogen dan soms wat onbeholpen op de bodem waggelen, het zijn uitstekende vliegers die makkelijk een gemiddelde snelheid van 60-80 kilometer per uur halen . Het record ligt bij een postduif die langere tijd 143 kilometer per uur vloog. Per dag kunnen ze afstanden tot ruim 1100 kilometer afleggen. De meeste van onze duivensoorten zijn als gezegd standvogels, die het hele jaar in ons land blijven. Dat er in de winter hier tweemaal zo veel duiven zijn komt doordat wintergasten uit Scandinavi&#235; van ons mildere klimaat gebruik komen maken. Tenslotte, wat zouden oplossingen zijn als er plaatselijk teveel duiven zijn? De stadsduif bevolkt bijvoorbeeld heel wat pleinen in de grote steden van Europa, met dank aan de toeristen. </span></p><p><span>Het meest dwaze is de maatregel die de provincie Groningen overweegt, afschieten met de luchtbuks. Schade aan gebouwen kan worden voorkomen door geliefde zitplaatsen met pinnen af gaas af te dekken. Als het te erg wordt kan ultrasoon geluid misschien helpen. En om populaties echt in de hand te houden is de plaatsing van duiventillen, zoals in verschillende Belgische gemeentes gebruikelijk, uitkomst brengen. Zulke tillen, waarin al dan niet wordt bijgevoerd, bieden de mogelijkheid eieren weg te nemen of te schudden en zo stadse duivenwolken in de hand te houden.</span></p><p><strong>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief?</strong> Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers </p><div><hr></div><p><strong>Vond je dit een boeiend onderwerp?</strong> In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.</p><ul><li><p><strong>Luister de podcast via <a href="https://open.spotify.com/show/2r3gZnBbyZ4HujFDAEke0Q">Spotify</a> of <a href="https://podcasts.apple.com/us/podcast/menno-en-erwin-about-nature-and-science/id1624862983">Apple Podcasts</a>.</strong></p></li></ul><div class="captioned-image-container"><figure><div class="image-link image2" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png" width="32" height="32" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/aab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:32,&quot;width&quot;:32,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;&#127911;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="&#127911;" title="&#127911;" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></div></figure></div><p>Tot de volgende keer! <strong>Menno en Erwin</strong></p><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe now&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Subscribe now</span></a></p><p></p><h3></h3><p><strong>Blijf op de hoogte!</strong></p><p>Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via <a href="https://mennoenerwin.nl">mennoenerwin.nl</a>, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/188-is-lachen-gezond?r=1x33hs&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&amp;showWelcomeOnShare=false">Link naar de podcast</a></p><p>Woensdag &#8594; nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.</p><p>Zaterdag/zondag  een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands </p><p>Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je <a href="https://substack.com/settings?utm_source=user-menu">settings</a> van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.</p><div class="install-substack-app-embed install-substack-app-embed-web" data-component-name="InstallSubstackAppToDOM"><img class="install-substack-app-embed-img" src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png"><div class="install-substack-app-embed-text"><div class="install-substack-app-header">Get more from Erwin Balkema in the Substack app</div><div class="install-substack-app-text">Available for iOS and Android</div></div><a href="https://substack.com/app/app-store-redirect?utm_campaign=app-marketing&amp;utm_content=author-post-insert&amp;utm_source=mennoenerwin" target="_blank" class="install-substack-app-embed-link"><button class="install-substack-app-embed-btn button primary">Get the app</button></a></div><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe&quot;,&quot;language&quot;:&quot;en&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Type your email&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Subscribe"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[ Nieuwsbrief #235 De zinnen: (6) we zien best veel]]></title><description><![CDATA[Nieuwsbrief over natuur en wetenschap]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-235-de-zinnen-6-we-zien</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-235-de-zinnen-6-we-zien</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 23 Aug 2026 08:34:22 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<h1>De zinnen: (6) we zien best veel</h1><p><span>We kunnen als mensen van geluk spreken. We zijn als kijkers in niets extreem goed, maar onze kijkprestaties mogen er best wezen. We zien een groot deel van het kleurenspectrum. En we zien dankzij onze twee ogen niet alleen diepte maar hebben ook een redelijk groot gezichtsveld. Dankzij onze oogspieren kunnen we niet alleen scherp stellen (accommoderen) maar ook onze ogen richten op wat belangrijk lijkt. In onze ogen hebben we speciale receptoren die onze biologische klok met de lichtinformatie uit de omgeving kunnen gelijkzetten, en onze stemming op peil houden. We hebben voldoende hersencapaciteit om al die beeld en lichtinformatie te verwerken. En die overvloed aan data te combineren met alles wat we door onze andere zintuigen aan waarnemingen binnen krijgen.</span></p><p><span>Wij mensen krijgen, net als alle zoogdieren, lichtinformatie uitsluitend binnen via onze beide ogen. Vissen, amfibie&#235;n reptielen en vogels hebben een derde lichtgevoelig oog. Dat zit in de pijnappelklier, vlak onder het (dunne) schedeldak.  Bij vogels zijn daarnaast ook diep in de hersenen lichtgevoelige cellen gevonden. Sommige vissen en amfibie&#235;n hebben ook in de huid cellen die gevoelig zijn voor lichtinformatie. Insecten hebben samengestelde (facet) ogen. Soms zijn dat er wel drie. Maar de toppers in deze lijken de spinnen, met tot wel acht ogen op hun borststuk. Als gezegd, bij ons moet alles via de beide ogen binnenkomen. Er zijn drie soorten lichtreceptoren  in de netvliezen van beide ogen.  De staafjes pikken zwart- wit beelden op, ook in de nacht. De kegeltjes kunnen kleurenbeelden opvangen. Alle beeldinformatie wordt via de oogzenuwen de hersenen binnengeleid. De zenuwen kruisen zich onder in de hersenen. Dat zorgt ervoor dat de beeldinformatie (via de thalamus) omgekeerd geprojecteerd in de hersenschors aankomt. De beeldinformatie komt in veel meer hersengebieden terecht, en wordt daar verwerkt en ge&#239;nterpreteerd. De derde lichtreceptor in het netvlies is de retinale ganglioncel. Die vangen de dag en nacht lichtinformatie op die rechtstreeks naar de biologische klok onder in de hersenen gaat. Deze lichtinformatie komt ook terecht in ons emotionele centrum, de amygdala. Dat is dan ook de reden dat lichtinformatie zo&#8217;n sterke uitwerking op onze gemoedstoestand kan hebben.</span></p><p><span>Onze ogen staan wat uit elkaar en daarom hebben we een redelijk groot gezichtsveld. We kunnen binoculair ook goed in de diepte zien. Roofdieren hebben in het algemeen een beter gezichtsveld dan prooidieren. Maar wat te denken van koeien, met een gezichtsveld van wel 300 graden? Toegegeven, bij adelaars is dat 340 graden. Zij zijn ook kampioen in scherp zien. Wij mensen zien redelijk scherp. In elk geval zeven maal beter dan onze kat. Om maar te zwijgen van de arme goudvis. Kameleons kunnen hun ogen los van elkaar op iets richten. Bij uilen staan de ogen nogal naar voren. Maar die kunnen hun kop vrijwel omdraaien. Uilen hebben heel veel staafjes in de ogen, ze kunnen  goed in het donker kijken. Dat geldt ook voor katten. Die hebben ook nog grote pupillen. Gekko&#8217;s hebben erg grote ogen. De ogen van deze reptielen zijn wel 350 keer gevoeliger voor licht dan onze ogen. Gekko&#8217;s kunnen zelfs in het donker kleuren onderscheiden, uniek in het dierenrijk. Anders dan vogels en reptielen hebben de meeste zoogdieren maar een beperkt vermogen om kleuren te zien. Dat is  ooit zo gekomen toen ze voor lange tijd alleen in de nacht konden overleven. En daarom kan uw hond of kat nu alleen maar blauw-groene beelden zien. Mensapen, en ook andere apensoorten hebben het kleurenzien (blauw-groen-rood, trichromaat) terugveroverd. Dat is zo&#8217;n miljoen jaar geleden gebeurd, door een gen-verdubbeling van het gen voor kleuren zien. Dat had veel overlevingswaarde, voor het beoordelen van plantensoorten en de rijpheid van vruchten. We missen nog steeds een deel van de kleurinformatie. Slangen kunnen infrarood waarnemen. En vogels zijn heel goed in het zien van ultraviolet. Het best van al lijkt een garnaal. De mantisgarnaal kan zowel ultraviolet als infrarood licht zien. Met zijn ogen op steeltjes kan de garnaal zijn ogen los van elkaar bewegen. Daarmee neemt dit diertje dingen waar die voor mensen onmogelijk te zien zijn. Heeft een garnaal in het dierenrijk de meest complete ogen?</span></p><p><strong>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief?</strong> Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers </p><div><hr></div><p><strong>Vond je dit een boeiend onderwerp?</strong> In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.</p><ul><li><p><strong>Luister de podcast via <a href="https://open.spotify.com/show/2r3gZnBbyZ4HujFDAEke0Q">Spotify</a> of <a href="https://podcasts.apple.com/us/podcast/menno-en-erwin-about-nature-and-science/id1624862983">Apple Podcasts</a>.</strong></p></li></ul><div class="captioned-image-container"><figure><div class="image-link image2" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png" width="32" height="32" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/aab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:32,&quot;width&quot;:32,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;&#127911;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="&#127911;" title="&#127911;" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></div></figure></div><p>Tot de volgende keer! <strong>Menno en Erwin</strong></p><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe now&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Subscribe now</span></a></p><p></p><h3></h3><p><strong>Blijf op de hoogte!</strong></p><p>Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via <a href="https://mennoenerwin.nl">mennoenerwin.nl</a>, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/188-is-lachen-gezond?r=1x33hs&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&amp;showWelcomeOnShare=false">Link naar de podcast</a></p><p>Woensdag &#8594; nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.</p><p>Zaterdag/zondag  een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands </p><p>Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je <a href="https://substack.com/settings?utm_source=user-menu">settings</a> van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.</p><div class="install-substack-app-embed install-substack-app-embed-web" data-component-name="InstallSubstackAppToDOM"><img class="install-substack-app-embed-img" src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png"><div class="install-substack-app-embed-text"><div class="install-substack-app-header">Get more from Erwin Balkema in the Substack app</div><div class="install-substack-app-text">Available for iOS and Android</div></div><a href="https://substack.com/app/app-store-redirect?utm_campaign=app-marketing&amp;utm_content=author-post-insert&amp;utm_source=mennoenerwin" target="_blank" class="install-substack-app-embed-link"><button class="install-substack-app-embed-btn button primary">Get the app</button></a></div><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe&quot;,&quot;language&quot;:&quot;en&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Type your email&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Subscribe"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #234 De zinnen: (5) voelen]]></title><description><![CDATA[Nieuwsbrief over natuur en wetenschap]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-234-de-zinnen-5-voelen</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-234-de-zinnen-5-voelen</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 16 Aug 2026 18:44:09 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<h1>De zinnen: (5) voelen</h1><p><span>Misschien jammer, maar een zintuig dat vertelt hoe we ons voelen hebben we niet. Gelukkig voor ons zijn er wel veel dingen die we lichamelijk voelen. Die zintuigen leveren ons tastzin op, pijnsensatie (nociceptie) en kou en warmtewaarneming (thermoreceptie). Maar ook hebben we zintuigen waarmee we lichaamshouding en spierbeweging voelen (proprioceptie). Gevuld zij of juist leegte ervaren we van onze ingewanden (interoceptie), de drang om stoffen uit te scheiden of juist aan te vullen, moeten ademen, drinken, eten. Sommige dieren kunnen op afstand elektriciteit waarnemen, en ook magnetisme. Zelfs wij mensen blijken gevoelig te kunnen zijn voor veranderingen in het magneetveld. Kortom, er is heel veel gevoel in ons lichaam. Daar zijn veel organen en soorten receptoren bij betrokken. Nog ingewikkelder wordt het doordat verschillende zintuigsystemen gekoppeld zijn. Zoals bijvoorbeeld smaak en de tastzin die we bij de textuur van etenswaren ervaren.</span></p><p><span>Voor onze tastzin wordt heel wat aan mechano-receptoren, diffuus over het hele lichaam, uit de kast getrokken. Het simpelste zijn misschien wel de haarreceptoren, de vrije zenuwuiteinden rondom de </span><a href="https://nl.wikipedia.org/wiki/Haarzakje"><span>haarzakjes</span></a><span> die beweging van het hoofdhaar melden. Maar dan, de lichaampjes van Meissner reageren op een lichte aanraking van de onbehaarde huid. Door de lichaampjes van Merkel weten we dat er een drukverandering is en vervorming van de huid. Dat gebeurt ook door de lamellenlichaampjes van Vater-Pacini, maar dan onderhuids, in de voetzolen, </span><a href="https://nl.wikipedia.org/wiki/Geslachtsorgaan"><span>geslachtsorganen</span></a><span> en </span><a href="https://nl.wikipedia.org/wiki/Tepel"><span>tepels</span></a><span> en in het </span><a href="https://nl.wikipedia.org/wiki/Bindweefsel"><span>bindweefsel</span></a><span> rond </span><a href="https://nl.wikipedia.org/wiki/Gewricht"><span>gewrichten</span></a><span> en spieren voor. Tegelijk spelen ze een rol bij de het waarnemen van spierbewegingen. Bij deze proprioceptie doen dan ook nog spierspoeltjes en peeszintuigen mee. Door het meten van rek en verkorting worden we ons bewust van onze lichaamshouding.</span></p><p><span>In de huid zitten veel kou-receptoren.  Hoe kouder hoe meer het huidweefsel krimpt en dat meten de lichaampjes van Krause. We hebben wat minder warmte-receptoren (lichaampjes van Ruffini). Ook daar voor geldt het zelfde principe. Hoe heter, hoe meer ons weefsel uitzet en hoe sterker het signaal naar onze hersenen dat we nu toch echt te dicht bij de kachel staan. Slangen gebruiken die warmte-receptoren om prooien op te sporen. Thermoreceptie wordt ook toegepast voor het bewaren van een gezonde temperatuurverdeling in het lichaam of bij voortplanting zoals bij vissen en reptielen. En wij gebruiken thermoreceptie in de mond bij de waarneming van hete pepers en &#8220;koude&#8221; menthol. Bij snelle extreme druk of temperatuursverandering of weefselbeschadiging komen speciale pijnreceptoren in actie. Deze nociceptoren, in de huid, slijmvliezen, spieren en ingewanden hebben een directe verbinding met het ruggenmerg, en vandaar naar delen van de hersenschors. Dat alles natuurlijk om een snelle reactie mogelijk te maken. Haaien en beenvissen gebruiken elektroreceptoren om prooien om obstakels op te sporen, soms ook door zelf een elektrisch veld op te werken. Vissen, vogels, vlinders, slakken en platwormen gebruiken het magneetveld om zich te ori&#235;nteren. De laatste tijd wordt steeds meer ontdekt over magneet-receptoren in de hersenen (vogels en bijen) of in de antennes van vlinders. En zelfs wij mensen hebben magnetisch materiaal in de neus. Of we daar veel me kunnen is nog geen uitgemaakte zaak. Al met al voelen we de hele dag wat af met zijn allen. En dan komt de psycholoog nog met de vraag hoe we ons voelen&#8230;.</span></p><p><strong>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief?</strong> Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers </p><div><hr></div><p><strong>Vond je dit een boeiend onderwerp?</strong> In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.</p><ul><li><p><strong>Luister de podcast via <a href="https://open.spotify.com/show/2r3gZnBbyZ4HujFDAEke0Q">Spotify</a> of <a href="https://podcasts.apple.com/us/podcast/menno-en-erwin-about-nature-and-science/id1624862983">Apple Podcasts</a>.</strong></p></li></ul><div class="captioned-image-container"><figure><div class="image-link image2" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png" width="32" height="32" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/aab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:32,&quot;width&quot;:32,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;&#127911;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="&#127911;" title="&#127911;" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></div></figure></div><p>Tot de volgende keer! <strong>Menno en Erwin</strong></p><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe now&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Subscribe now</span></a></p><p></p><h3></h3><p><strong>Blijf op de hoogte!</strong></p><p>Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via <a href="https://mennoenerwin.nl">mennoenerwin.nl</a>, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/188-is-lachen-gezond?r=1x33hs&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&amp;showWelcomeOnShare=false">Link naar de podcast</a></p><p>Woensdag &#8594; nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.</p><p>Zaterdag/zondag  een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands </p><p>Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je <a href="https://substack.com/settings?utm_source=user-menu">settings</a> van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.</p><div class="install-substack-app-embed install-substack-app-embed-web" data-component-name="InstallSubstackAppToDOM"><img class="install-substack-app-embed-img" src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png"><div class="install-substack-app-embed-text"><div class="install-substack-app-header">Get more from Erwin Balkema in the Substack app</div><div class="install-substack-app-text">Available for iOS and Android</div></div><a href="https://substack.com/app/app-store-redirect?utm_campaign=app-marketing&amp;utm_content=author-post-insert&amp;utm_source=mennoenerwin" target="_blank" class="install-substack-app-embed-link"><button class="install-substack-app-embed-btn button primary">Get the app</button></a></div><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe&quot;,&quot;language&quot;:&quot;en&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Type your email&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Subscribe"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #233 De zinnen: (4) smaak, zout, zuur, zoet, bitter en umami]]></title><description><![CDATA[Nieuwsbrief over natuur en wetenschap]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-233-de-zinnen-4-smaak</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-233-de-zinnen-4-smaak</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Mon, 10 Aug 2026 13:24:25 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<h1>De zinnen: (4) smaak, zout, zuur, zoet, bitter en umami</h1><p><span>Op onze tong, maar ook achter in de mondholte liggen in totaal zo&#8217;n 9000 smaakpapillen. Die hebben vijf klassen  chemoreceptoren. Daarmee smaken we (keuken)zout en zuur (waterstofionen). Maar ook zoetstoffen, verschillende soorten bitter en de hartige umami-smaak, die gebaseerd is op het aminozuur glutamaat (en daarmee een indicator voor eiwitten). De papillen maken contact met zenuwcellen. Die geven de smaakinformatie via drie zenuwbanen door aan de Nuclues solitarius. Dat is ons smaakcentrum in het verlengde ruggenmerg. Eerlijk is eerlijk, onze geur helpt ook bij de smaakbepaling, met gesloten neus is het moeilijker proeven. De smaak van mensen houdt het midden van die van roofdieren (vaak minder dan 500 smaakpapillen, ze proeven geen zoet). En als andere uiterste de strikte planteneters, als koeien met meer dan 25000 papillen, gespecialiseerd op bitterstoffen. Alhoewel, wat te denken van meervallen. Deze vissen met hun baarddraden jagen vaak in troebel water en hebben tot wel 175000 smaakreceptoren, verdeeld over hun hele huid. Het heeft deze soms meters grote dieren de bijnaam ademende tongen opgeleverd.<br><br>Ook bij insecten spelen smaakzintuigen een grote rol. Bij hen zijn het geen papillen maar smaakhaartjes en die zitten op hun monddelen, poten, vleugels en antennes. Op het tipje van de antenne hebben bijen bijvoorbeeld al 3000 smaakreceptoren. De samenstelling van smaakzintuigen hangt duidelijk samen met het dieet. Katachtigen kunnen dan wel geen zoete stoffen proeven. Maar ze hebben minstens 9 verschillende genen voor de detectie van bittere stoffen. Bijen zijn daarentegen gespecialiseerd op zoet. Zout lukt ook nog wel maar zij kunnen geen bitter proeven. . Nog niet bevestigd is het wel geopperde idee dat er ook vetsmaakreceptoren zouden zijn. Lang werd gedacht dat vogels geen smaakzintuigen zouden hebben, maar dat lijkt een misverstand. Het minst hebben vogels smaakpapillen op de tong. Die zitten bij hen vooral op het gehemelte en de keel. Ze zijn speciaal goed in zoet en umami (insecten!). En gezien hun consumptie van vetbollen zou je kunnen verwachten dat ze goede kandidaten voor die mogelijke vetreceptoren zouden zijn.</span></p><p><span>Mensen kunnen in elk geval wel andere dan de genoemde vijf smaken proeven. Maar dat gebeurt dan niet door smaakreceptoren. Pijnreceptoren pikken bijvoorbeeld de scherpe smaak van pepers op. En voor menthol worden thermo (in dit geval koude) receptoren gebruikt. De ontwikkeling van onze smaak is een interessant fenomeen. Veel kinderen vinden dingen vies die ze later wel gaan waarderen. Van witlof tot bier, van Franse kaas tot spruitjes. Waar dat aan ligt? Vooral op hogere leeftijd kan de smaakzin ernstig worden aangetast. Dat is bijvoorbeeld vaker het geval na hersenaandoeningen. Zo&#8217;n verlies hangt vaak samen met verlies van de reuk. Die speelt immers bij de herkenning en waarneming van smaak een grote rol. Dan is er nog een factor die bij onze smaak meespeelt,  de textuur van ons  eten, hoe voelt het aan? Het is vaak heel vervelend als dat niet kopt met onze verwachtingen. Voor mensen met smaakverlies geeft die textuur juist nog enig houvast. Die roept dan wat makkelijke een smaakherinnering  op.  Dan is er tenslotte nog een sprookje dat de wereld uit moet. Namelijk, dat er op onze tong speciale zones voor onze vijf smaken zouden zijn. We weten inmiddels dat dat niet klopt. Onze smaakpapillen bevatten honderden smaakgevoelige cellen. En elke smaakpapil kan alle smaken onderscheiden. Dus wie op zijn tong bijt. Heel vervelend, maar het zal de balans van onze smaak niet bederven.</span></p><p><strong>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief?</strong> Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers </p><div><hr></div><p><strong>Vond je dit een boeiend onderwerp?</strong> In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.</p><ul><li><p><strong>Luister de podcast via <a href="https://open.spotify.com/show/2r3gZnBbyZ4HujFDAEke0Q">Spotify</a> of <a href="https://podcasts.apple.com/us/podcast/menno-en-erwin-about-nature-and-science/id1624862983">Apple Podcasts</a>.</strong></p></li></ul><div class="captioned-image-container"><figure><div class="image-link image2" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png" width="32" height="32" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/aab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:32,&quot;width&quot;:32,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;&#127911;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="&#127911;" title="&#127911;" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></div></figure></div><p>Tot de volgende keer! <strong>Menno en Erwin</strong></p><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe now&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Subscribe now</span></a></p><p></p><h3></h3><p><strong>Blijf op de hoogte!</strong></p><p>Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via <a href="https://mennoenerwin.nl">mennoenerwin.nl</a>, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/188-is-lachen-gezond?r=1x33hs&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&amp;showWelcomeOnShare=false">Link naar de podcast</a></p><p>Woensdag &#8594; nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.</p><p>Zaterdag/zondag  een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands </p><p>Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je <a href="https://substack.com/settings?utm_source=user-menu">settings</a> van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.</p><div class="install-substack-app-embed install-substack-app-embed-web" data-component-name="InstallSubstackAppToDOM"><img class="install-substack-app-embed-img" src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png"><div class="install-substack-app-embed-text"><div class="install-substack-app-header">Get more from Erwin Balkema in the Substack app</div><div class="install-substack-app-text">Available for iOS and Android</div></div><a href="https://substack.com/app/app-store-redirect?utm_campaign=app-marketing&amp;utm_content=author-post-insert&amp;utm_source=mennoenerwin" target="_blank" class="install-substack-app-embed-link"><button class="install-substack-app-embed-btn button primary">Get the app</button></a></div><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe&quot;,&quot;language&quot;:&quot;en&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Type your email&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Subscribe"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #232 De zinnen: (3) ruiken:voedsel, de omgeving en soortgenoten]]></title><description><![CDATA[Nieuwsbrief over natuur en wetenschap]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-232-de-zinnen-3-ruikenvoedsel</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-232-de-zinnen-3-ruikenvoedsel</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 02 Aug 2026 13:22:42 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<h1>Ruiken:voedsel, de omgeving en soortgenoten</h1><p><span>In onze neus vangen trilhaarcellen de geuren op. Via een enkele tussenstap belandt die informatie in de hersenen. Vaak gaat het over praktische zaken. Over lekker of vies, gevaar of genot. En vaak weten we eigenlijk helemaal niet dat we iets ruiken. We zoeken aan de hand van minieme hoeveelheid geurmoleculen onze ideale partner uit. Antilopen herkennen in enorme kuddes zonder moeite hun kalfjes. Geuren kunnen diepe indruk maken, ze horen tot onze oudste herinneringen. En vaak zijn die gekoppeld aan emoties. Geuren kunnen die emoties ook weer oproepen. Honden zijn natuurlijk kampioen, net zo als bijvoorbeeld vlinders. Bij ons mensen is geurherkenning iets heel persoonlijks. Het niet herkennen van bepaalde geuren kan liggen aan erfelijke eigenschappen. In het algemeen hebben mannen het er maar moeilijk mee, vergeleken met vrouwen. We maken het ons sowieso moeilijk met parfums en deodoranten. Die dekken veel af, terwijl ze voor anderen juist een extra kwelling kunnen zijn. Vroeger leefden mensen in een stinkende wereld. Men was ook soms bang voor water en zeep. Dan maar een geurtje er overheen. Even lekker ruiken,  sprak de drogist bij mij om de hoek. En voor je het wist kwam er een dot reukwater over je heen.</span></p><p><span>Reuk neemt een bijzondere plek in onze hersenen in. De reukinformatie wordt in de twee reukkolven links en rechts  in de hersenen (bulbus olfactorius) direct vanuit de trilhaarcellen uit de nabij gelegen neus overgebracht naar mijtercellen. Die zenuwcellen hebben een cellichaam dat aan een mijter doet denken. Hun uitlopers sturen de reukinformatie rechtstreeks naar heel verschillende hersencentra. Naar de tegenoverliggende reukkolf. Naar de reukschors, waar geuren onderscheiden worden. Maar ook naar de hippocampus (geheugenfunctie) en naar de amygdala (onze emotionele centra). Uiteindelijk komt de reukinformatie ook terecht in de thalamus (het centrale regelsysteem) en in de neocortex, de hersenschors waar alle informatie wordt verwerkt en geanalyseerd. Dit bijzondere, en relatief oude verbindingsstelsel onderstreept het belang van geur voor herinnering en emoties. Doordat de opgewekte signalen niet meteen worden doorgeleid naar de hersenschors zijn we ons geuren soms niet direct bewust.</span></p><p><span>Maar als we de keuken binnen lopen dan weten we direct of ons favoriete gerecht wordt klaargemaakt. De aantrekkelijkheid van voedsel is vaak een samenspel van geur en smaak. Een verkoudheid kan al genoeg zijn om die voorpret te bederven. Geur waarschuwt ons ook, voor bederf of gevaar. Bij het reukloze aardgas hebben we dat te danken aan tetrahydrotiofeen, de toegevoegde stinkende zwavelverbinding. Onschuldiger is de zwavelgeur in onze urine na het eten van overheerlijke asperges. Sommige mensen hebben door een mutatie het geluk dat ze dat niet ruiken. Ook al maken ze die zwavelverbinding zoals iedereen wel aan. Bij geurgevoelige mensen horen geuren vaak tot hun oudste herinneringen. Geuren roepen collectief beelden op. Die kunnen wel modegevoelig zijn. Kaneel hoort dan bij sinterklaas, lavendel, of erger nog eau de cologne bij het permanentje van oudere dames. Wat dat betreft is het onduidelijk of we wel zo jaloers moeten zijn op dieren die veel beter ruiken dan wij zelf. Daarvan zijn er een heleboel, en vaak voor heel verschillende redenen. Geursporen spelen een grote rol bij terreinafbakening. Roofdieren gebruiken geur bij het opsporen van hun prooi. Veel dieren ruiken zonder neus stukken beter dan wij, zoals een slang die met zijn tong ruikt en insecten met hun antennes.</span></p><p><strong>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief?</strong> Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers </p><div><hr></div><p><strong>Vond je dit een boeiend onderwerp?</strong> In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.</p><ul><li><p><strong>Luister de podcast via <a href="https://open.spotify.com/show/2r3gZnBbyZ4HujFDAEke0Q">Spotify</a> of <a href="https://podcasts.apple.com/us/podcast/menno-en-erwin-about-nature-and-science/id1624862983">Apple Podcasts</a>.</strong></p></li></ul><div class="captioned-image-container"><figure><div class="image-link image2" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png" width="32" height="32" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/aab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:32,&quot;width&quot;:32,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;&#127911;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="&#127911;" title="&#127911;" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></div></figure></div><p>Tot de volgende keer! <strong>Menno en Erwin</strong></p><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe now&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Subscribe now</span></a></p><p></p><h3></h3><p><strong>Blijf op de hoogte!</strong></p><p>Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via <a href="https://mennoenerwin.nl">mennoenerwin.nl</a>, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/188-is-lachen-gezond?r=1x33hs&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&amp;showWelcomeOnShare=false">Link naar de podcast</a></p><p>Woensdag &#8594; nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.</p><p>Zaterdag/zondag  een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands </p><p>Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je <a href="https://substack.com/settings?utm_source=user-menu">settings</a> van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.</p><div class="install-substack-app-embed install-substack-app-embed-web" data-component-name="InstallSubstackAppToDOM"><img class="install-substack-app-embed-img" src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png"><div class="install-substack-app-embed-text"><div class="install-substack-app-header">Get more from Erwin Balkema in the Substack app</div><div class="install-substack-app-text">Available for iOS and Android</div></div><a href="https://substack.com/app/app-store-redirect?utm_campaign=app-marketing&amp;utm_content=author-post-insert&amp;utm_source=mennoenerwin" target="_blank" class="install-substack-app-embed-link"><button class="install-substack-app-embed-btn button primary">Get the app</button></a></div><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe&quot;,&quot;language&quot;:&quot;en&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Type your email&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Subscribe"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #231 De zinnen: (2) horen: wees zuinig op je oren]]></title><description><![CDATA[Nieuwsbrief over natuur en wetenschap]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-231-de-zinnen-2-horen</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-231-de-zinnen-2-horen</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 26 Jul 2026 15:02:52 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<h1><span>De zinnen: (2) horen: wees zuinig op je oren</span></h1><p><span><br>Horen, dat doe je natuurlijk met je oren. Nu ja, olifanten gebruiken ook hun voetzolen. Bij veel dieren dient de schedel als versterker. Bij insecten kunnen de oren op de raarste plekken zitten. Vaak hebben dieren geen oren maar zijn ze wel gevoelig voor trillingen. Mensen zijn middelmatige toehoorders. Ons jonge en gezonde oor hoort geluidgolven tussen 20 en 20000 trillingen per seconde (uitgedrukt in Herz). De olifant hoort diepe tonen tot zelfs 1 Herz. Vleermuizen horen ultrasone geluiden die zes keer hoger liggen dan wat een mens aan geluid kan oppikken. De werking van onze oren is terug te voeren op trilhaarcellen die via een ingewikkeld systeem in trilling gebracht worden. Dat zetten ze om in een elektrisch signaal dat direct naar het gehoorcentrum in onze hersenen gaan. Onze hoor-prestaties zijn misschien matig, maar de timing van ons horen is wel zo precies dat we verschillen van 10 microseconden tussen beide oren kunnen waarnemen.<br></span></p><p><span>Dat verschil in timing van beide oren is belangrijk om te snappen waar uit de ruimte het geluid vandaan komt. Uilen zijn daar nog veel beter in dan wij. Ze worden daarbij geholpen doordat hun ene oor net iets hoger staat dan het andere. Ze kunnen, zoals veel andere dieren, hun oren ook nog extra richten op de geluidsbron. Katten kunnen daarbij ook nog het heel hoge gepiep van woelmuizen, zelfs onder de sneeuw opvangen. Vleermuizen en dolfijnen hebben nog een extra uitvinding op hun naam: ze produceren heel snelle klikgeluiden en horen aan de weerkaatsing de omgeving, inclusief prooien. aflezen (echolocatie). Behalve voor het je ori&#235;nteren in de ruimte is het gehoor natuurlijk ook heel belangrijk voor de communicatie. Diepe tonen kunnen met hun lange golflengte grote afstanden afleggen en zeker als je een goede klankkast hebt kan je als olifant (met je voet) en walvis (met je onderkaak) het geluid van soortgenoten op grote afstand horen. Heel verfijnd en gevarieerd zijn natuurlijk vogelklanken. Minstens zo mooi zijn de hoge fluittonen van dolfijnen. En al die klankpracht dient natuurlijk voor informatie-uitwisseling met soortgenoten. Een taalsysteem dat we pas langzaam aan beginnen te begrijpen.<br></span></p><p><span>We mogen intussen best blij zijn met, en zuinig zijn op onze eigen oren. We pikken de geluidsgolven op via het trommelvlies onder in onze gehoorschelpen. Die trillingen worden doorgegeven door de drie lichtste botjes in ons lichaam, hamer (23 mg), aambeeld (27 mg) en stijgbeugel (2,5 mg). Hoe die botjes in ons middenoor zijn terechtgekomen is een verhaal apart, een lange reis in de zoogdiergeschiedenis vanuit kaakgewricht en hersenpan. Ze zorgen er voor dat vooral de trillingen rond de 4000 Hz (de frequentie van de meeste menselijke en dierlijk geluiden) worden doorgeven aan het binnenoor. Daar is een met vloeistof gevuld slakkenhuis waarin 20000 haarcellen de verschillende trillingen omzetten in elektrische signalen. En die bereiken via de gehoorzenuw de vele hoor centra in de hersenen. Allereerst wordt de akoestische informatie opgevangen en gecodeerd in de hersenstam. Dan gaat informatie door naar de thalamus midden in onze hersenen, waar informatie verder gestuurd wordt naar twee grote gebieden in onze hersenschors. Daar wordt informatie verder verwerkt, gekoppeld aan andere waarneming systemen. De terugkoppeling naar het lichaam, inclusief de oren, is van groot belang, al was het alleen maar om onze oor te beschermen. Schade aan trommelvlies maar vooral aan de haarcellen in het binnenoor door te hard geluid kan nooit meer hersteld worden. Die schade treedt al veel eerder op dan onze pijngrens, boven de 120 dB. De arbeidsinspectie geeft tegenwoordig aan dat iemand die 8 uur werkt bij 80 dB gehoorbescherming moet dragen.</span></p><p><strong>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief?</strong> Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers </p><div><hr></div><p><strong>Vond je dit een boeiend onderwerp?</strong> In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.</p><ul><li><p><strong>Luister de podcast via <a href="https://open.spotify.com/show/2r3gZnBbyZ4HujFDAEke0Q">Spotify</a> of <a href="https://podcasts.apple.com/us/podcast/menno-en-erwin-about-nature-and-science/id1624862983">Apple Podcasts</a>.</strong></p></li></ul><div class="captioned-image-container"><figure><div class="image-link image2" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png" width="32" height="32" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/aab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:32,&quot;width&quot;:32,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;&#127911;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="&#127911;" title="&#127911;" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></div></figure></div><p>Tot de volgende keer! <strong>Menno en Erwin</strong></p><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe now&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Subscribe now</span></a></p><p></p><h3></h3><p><strong>Blijf op de hoogte!</strong></p><p>Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via <a href="https://mennoenerwin.nl">mennoenerwin.nl</a>, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/188-is-lachen-gezond?r=1x33hs&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&amp;showWelcomeOnShare=false">Link naar de podcast</a></p><p>Woensdag &#8594; nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.</p><p>Zaterdag/zondag  een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands </p><p>Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je <a href="https://substack.com/settings?utm_source=user-menu">settings</a> van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.</p><div class="install-substack-app-embed install-substack-app-embed-web" data-component-name="InstallSubstackAppToDOM"><img class="install-substack-app-embed-img" src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png"><div class="install-substack-app-embed-text"><div class="install-substack-app-header">Get more from Erwin Balkema in the Substack app</div><div class="install-substack-app-text">Available for iOS and Android</div></div><a href="https://substack.com/app/app-store-redirect?utm_campaign=app-marketing&amp;utm_content=author-post-insert&amp;utm_source=mennoenerwin" target="_blank" class="install-substack-app-embed-link"><button class="install-substack-app-embed-btn button primary">Get the app</button></a></div><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe&quot;,&quot;language&quot;:&quot;en&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Type your email&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Subscribe"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[ Nieuwsbrief #230 De zinnen, een serie over zintuigen: 1) de evenwichtszin]]></title><description><![CDATA[Nieuwsbrief over natuur en wetenschap]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-230-de-zinnen-een-serie</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-230-de-zinnen-een-serie</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 19 Jul 2026 20:05:41 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!-Snf!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<h1>De zinnen, een serie over zintuigen: 1) de evenwichtszin</h1><p><span>Overeind blijven en niet omvallen, dat is een belangrijke opgave in het leven. Wij, en andere gewervelde dieren, hebben daarvoor een belangrijk orgaan vlak bij het oor in het rotsbeen. Aan weerszijden van het hoofd zit een labyrint, het vestabulair orgaan. Gevuld met vloeistof (endolymfe) zorgt dit orgaan ervoor dat we versnellingen en vertragingen als draaiing waarnemen. In het statoliet wordt de versnelling en positie ten opzicht van de zwaartekracht bepaald. In de halfcirkelvormige kanalen de draaiingen in drie dimensies. Samen met de waarneming in het oog en de terugkoppeling naar de lichaamshoudingsspieren zorgt dat alles er voor dat we ons evenwicht kunnen bewaren. Katten zijn daar trouwens veel beter in dan mensen. </span></p><p><span><br>De opbouw van het labyrint orgaan dan onze bewegingen bij houdt en ons in balans houdt is best wel spectaculair. Het statoliet orgaan bestaat uit twee zakjes met haarcellen die in de beide afdelingen loodrecht op elkaar staan. Bovenop de haarcellen liggen kalkkristallen, die als het hoofd zich sneller beweegt door hun traagheid achterblijven. De haarcellen geven de bewegingen van die kristallen door aan de hersenen. De drie halfcirkelvormige kanalen zijn loodrecht op elkaar geordend als in een driedimensionaal assenstelsel. Aan het eind van ieder kanaal, gevuld met endolymfe, zitten bundels haarcellen in een gelei. Bij een versnelde of vertraagde draaiing van het hoofd zal de beweging in de endolymfe worden doorgegeven aan de bundels haarcellen die dat weer verder als een elektrisch signaal.<br>Via zenuwbanen wordt de informatie over draaiing en versnelling doorgegeven, in eerste instantie naar de hersenstam. Dat vormt de verbinding tussen ruggenmerg met de grote en kleine hersenen. Het regelt onbewuste processen als ademhaling, hartslag, bloeddruk en lichaamstemperatuur. In het geval van evenwichtsinformatie koppelt het die meteen terug naar de oogspieren zodat je stabiel blijft als je beweegt. In de kleine hersenen worden de signalen uit het labyrint vergeleken met die uit spieren, gewrichten en ogen. Naast deze razendsnelle co&#246;rdinatie gaat ook informatie naar de hersenschors in de grote hersenen. Hier wordt je je bewust van balans en beweging. De verschillende hersendelen kunnen ook tegenstrijdige informatie krijgen Je ogen kunnen iets anders (denken te) zien dan je evenwichtsorgaan vertelt. De afstemming met ogen en de spiervoelers die je lichaamshouding doorgeven is een essentieel deel van onze evenwichtszin. De principes om evenwichtssignalen op te vangen (haarcellen die bijvoorbeeld kalkdeeltjes waarnemen) vertonen door het dierenrijk veel overeenkomsten. De vorm waarin kan wel verschillen. Bij insecten bijvoorbeeld speelt niet de kop een hoofdrol, maar twee halters aan weerszijde van het lijf.</span></p><p><strong>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief?</strong> Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers </p><div><hr></div><p><strong>Vond je dit een boeiend onderwerp?</strong> In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.</p><ul><li><p><strong>Luister de podcast via <a href="https://open.spotify.com/show/2r3gZnBbyZ4HujFDAEke0Q">Spotify</a> of <a href="https://podcasts.apple.com/us/podcast/menno-en-erwin-about-nature-and-science/id1624862983">Apple Podcasts</a>.</strong></p></li></ul><div class="captioned-image-container"><figure><div class="image-link image2" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png" width="32" height="32" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/aab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:32,&quot;width&quot;:32,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;&#127911;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="&#127911;" title="&#127911;" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></div></figure></div><p>Tot de volgende keer! <strong>Menno en Erwin</strong></p><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe now&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Subscribe now</span></a></p><p></p><h3></h3><p><strong>Blijf op de hoogte!</strong></p><p>Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via <a href="https://mennoenerwin.nl">mennoenerwin.nl</a>, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/188-is-lachen-gezond?r=1x33hs&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&amp;showWelcomeOnShare=false">Link naar de podcast</a></p><p>Woensdag &#8594; nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.</p><p>Zaterdag/zondag  een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands </p><p>Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je <a href="https://substack.com/settings?utm_source=user-menu">settings</a> van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.</p><div class="install-substack-app-embed install-substack-app-embed-web" data-component-name="InstallSubstackAppToDOM"><img class="install-substack-app-embed-img" src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png"><div class="install-substack-app-embed-text"><div class="install-substack-app-header">Get more from Erwin Balkema in the Substack app</div><div class="install-substack-app-text">Available for iOS and Android</div></div><a href="https://substack.com/app/app-store-redirect?utm_campaign=app-marketing&amp;utm_content=author-post-insert&amp;utm_source=mennoenerwin" target="_blank" class="install-substack-app-embed-link"><button class="install-substack-app-embed-btn button primary">Get the app</button></a></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!-Snf!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!-Snf!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!-Snf!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!-Snf!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!-Snf!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!-Snf!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png" width="1456" height="794" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:794,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:8054693,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/i/207697805?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!-Snf!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!-Snf!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!-Snf!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!-Snf!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fea5d1bdd-3489-4253-8f0b-13cf666f99ad_2816x1536.png 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-GK1x3M" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-GK1x3M" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe&quot;,&quot;language&quot;:&quot;en&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Type your email&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Subscribe"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #229 Winterlinde: een oernederlandse boom]]></title><description><![CDATA[Nieuwsbrief over natuur en wetenschap]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-229-winterlinde-een-oernederlandse</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-229-winterlinde-een-oernederlandse</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 12 Jul 2026 10:08:02 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rkv2!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<h1>Winterlinde: een oernederlandse boom</h1><p><span>Als monumentale bomen nemen lindes vaak een bijzonder plek in Nederland en de ons omringende landen. Bomen van twintig tot dertig meter hoog, maar vooral ook enorm van stamomvang, tot meer dan acht meter. De kampioen staat vlak over de Duits grens nabij Boertange. De omtrek van deze &#8220;Heeder-Linde&#8221; is meer dan  zeventien meter en men vermoedt dat deze zomerlinde 800 jaar oud is. In onze streken komen van oudsher en van nature vooral winterlindes voor. Zo&#8217;n tienduizend jaar geleden waren dat zelfs de overheersende loofbomen, voor die plek werd overgenomen door zomereiken en beuken. Lindes, met hun karakteristieke hartvormige bladeren werden en worden graag aangeplant, niet in de laatste plaats ook vanwege de lindebloesem. Na de bladvorming komt de bloei relatief laat op gang. Dat geldt zeker voor de winterlinde die tot in juli met de geur van lindebloesem en de bijbehorende nectar bijen en hommels aantrekt.</span></p><p><span>Lindes zijn een zorgenkind voor biologen die zich bezig houden met de indeling en de vaststelling van het aantal soorten. Ze komen voor in het hele Noordelijke halfrond, maar zijn het nu 60 soorten of 25? Men is het er niet over eens. En dan zijn er ook nog hybriden. De Krimlinde in ons land is bijvoorbeeld een kruising tussen winterlinde en Kaukasische linde. Veel aangeplant is de Hollandse linde, een hybride van zomer en winterlinde. Omdat de zilverlinde, afkomstig uit een  gebied van Hongarije tot in Turkije, resistent is zowel tegen droogte als tegen lindeluizen kiest men vaak die soort voor aanplant in stedelijk gebied. Alle lindes behoren tot de kaasjeskruidfamilie, genoemd naar bladplanten als groot en klein kaasjeskruid. Deze soorten hebben schijfvormige vruchten die inderdaad wel wat weg hebben van een heel klein Goudse kaas-wiel.  <br><br>Als oorspronkelijke bewoner van ons land wint ook nu nog de kleinbladige of winterlinde het van de grootbladige of zomerlinde, die een zuidelijker natuurlijk verspreidingsgebied heeft. De grotere boombladen van de zomerlinde zijn fijn behaard aan de onderzijde. De bladeren van de winterlinde hebben een toefje gelige garen aan de bladaanzet. Dat is vaak woonplaats van kleine mijten die de boom beschermen tegen de lindebladluis. Lindes leveren schaduw, al dan niet als leiboom. Lindebloesemhoning is een geliefd product. Lindehout is vrij zacht, splintert niet en wordt graag gebruikt om houtsculpturen uit te maken of om voorwerpen uit te draaien. In elkaar genestelde Matrusjka poppen zijn vaak uit lindehout gemaakt. </span></p><p><span>Maar ook bij de bouw van clavecimbels en spinetten wordt lindehout gebruikt. Doordat lindeblad makkelijk verteert, in tegenstelling tot beuken en eikenblad, ziet men in linden een potentieel wapen tegen bodemverzuring. Dat zou planten als de bosanemoon en daslook meer kansen kunnen geven.</span></p><p><strong>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief?</strong> Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers </p><div><hr></div><p><strong>Vond je dit een boeiend onderwerp?</strong> In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.</p><ul><li><p><strong>Luister de podcast via <a href="https://open.spotify.com/show/2r3gZnBbyZ4HujFDAEke0Q">Spotify</a> of <a href="https://podcasts.apple.com/us/podcast/menno-en-erwin-about-nature-and-science/id1624862983">Apple Podcasts</a>.</strong></p></li></ul><div class="captioned-image-container"><figure><div class="image-link image2" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png" width="32" height="32" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/aab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:32,&quot;width&quot;:32,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;&#127911;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="&#127911;" title="&#127911;" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div></div></div></div></figure></div><p>Tot de volgende keer! <strong>Menno en Erwin</strong></p><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe now&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Subscribe now</span></a></p><p></p><h3></h3><p><strong>Blijf op de hoogte!</strong></p><p>Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via <a href="https://mennoenerwin.nl">mennoenerwin.nl</a>, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/188-is-lachen-gezond?r=1x33hs&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&amp;showWelcomeOnShare=false">Link naar de podcast</a></p><p>Woensdag &#8594; nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.</p><p>Zaterdag/zondag  een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands </p><p>Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je <a href="https://substack.com/settings?utm_source=user-menu">settings</a> van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.</p><div class="install-substack-app-embed install-substack-app-embed-web" data-component-name="InstallSubstackAppToDOM"><img class="install-substack-app-embed-img" src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png"><div class="install-substack-app-embed-text"><div class="install-substack-app-header">Get more from Erwin Balkema in the Substack app</div><div class="install-substack-app-text">Available for iOS and Android</div></div><a href="https://substack.com/app/app-store-redirect?utm_campaign=app-marketing&amp;utm_content=author-post-insert&amp;utm_source=mennoenerwin" target="_blank" class="install-substack-app-embed-link"><button class="install-substack-app-embed-btn button primary">Get the app</button></a></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rkv2!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rkv2!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rkv2!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rkv2!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rkv2!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rkv2!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg" width="1456" height="794" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:794,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:4667937,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/i/206679275?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rkv2!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rkv2!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rkv2!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rkv2!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F761871a3-f1dd-440b-869c-febf274243ac_2816x1536.jpeg 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-GK1x3M" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-GK1x3M" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe&quot;,&quot;language&quot;:&quot;en&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Type your email&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Subscribe"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Nieuwsbrief #228 Een giga landbouwprojekt in India laat zien dat landbouw zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen voor de boeren
rendeert, de natuur helpt en gezond voedsel voor miljoenen mensen ople]]></title><description><![CDATA[Nieuwsbrief over natuur en wetenschap]]></description><link>https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-228-een-giga-landbouwprojekt</link><guid isPermaLink="false">https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-228-een-giga-landbouwprojekt</guid><dc:creator><![CDATA[Erwin Balkema]]></dc:creator><pubDate>Sun, 05 Jul 2026 07:56:36 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xk3n!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<h1>Een giga landbouwprojekt in India laat zien dat landbouw zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen voor de boeren rendeert, de natuur helpt en gezond voedsel voor miljoenen mensen oplevert.</h1><p><span>Op een oppervlak van driemaal het totale landbouwoppervlak van Nederland  (6,4 miljoen hectare) wordt in de zuidoost Indische staat Andhra Pradesh dit project al een aantal jaren doorgevoerd. Zonder subsidie. Daarom heeft het de naam &#8220;Zero Budget Natural Farming&#8221;. In een artikel in het wetenschappelijke toptijdschrift Nature wordt de  balans op gemaakt. Op een oppervlak van 64.000 vierkante kilometer wordt geen geld meer uitgegeven aan kunstmest en chemische bestrijding. </span></p><div class="captioned-button-wrap" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-228-een-giga-landbouwprojekt?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Delen&quot;}" data-component-name="CaptionedButtonToDOM"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Vind je dit een podcast/ nieuwsbrief om te delen &#8594; graag </p></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-228-een-giga-landbouwprojekt?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Delen&quot;}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/p/nieuwsbrief-228-een-giga-landbouwprojekt?utm_source=substack&utm_medium=email&utm_content=share&action=share"><span>Delen</span></a></p></div><p><span>De relatief kleinschalige landbouw produceert voor de lokale markten, en dat levert de boeren een goed bestaan op. Een groot  aantal landbouwproducten wordt afwisselend aangebouwd. De grond wordt gemulcht en verrijkt met micro-organismen. De grondstructuur wordt intact gelaten (geen diepploegen), met minimale irrigatie. En er worden beschermende gewassen, heggen en bomen aangeplant. Dat alles zorgt er voor dat de vogelstand toeneemt en plagen worden afgewend. Een project op deze schaal is ongekend en de uitkomsten zijn overtuigend. Een verhoogde opbrengst, economisch profijt voor de boeren, en toename in biodiversiteit en voedsel voor in totaal 50 miljoen mensen, het zou de Nederlandse landbouw meer dan te denken moeten geven. <br>Vanaf 2020 werken meer dan 580.000 boeren in dit programma. </span></p><p><span>Een opschaling naar 6 miljoen is voorzien. Grootschalig is wel het minste wat men van dit project kan zeggen. Maar de schaal waarop geproduceerd wordt is juist heel kleinschalig. Afwisselend worden granen,  peulvrucht en groenten geteeld. Tot het palet horen gierst en mais, pinda&#8217;s, kikkererwten, mungbonen (katjang idjoe), verschillende boontjes  en andere peulvruchten, sesam, tomaat, aubergine, radijs, chilli, okra en wortels. Het plantenmateriaal wordt scherp geselecteerd op geschiktheid en opbrengst. Zaad- en plantgoed en wordt voor behandeld met een mengsel van dierlijke mest en  calciumcarbonaat. Ook tijdens de groei worden natuurlijke voedingsstoffen waaronder suikers en meel  toegevoegd. Mulchen gebeurt door het opbrengen van gehakseld stro en plantenresten en irrigatie vindt alleen op kleine schaal plaats. Insectenvraat wordt tegengegaan met insectenvallen en voor insecten onaangename plantenaftreksels. Schimmels worden geweerd met beschermende bacterie-cultures. Deze behandelingen bevorderen, samen met het intact laten van de grondstructuur de bodemfauna, met name regenwormen. De beplanting rondom vergroot de vogelstand en dat zorgt weer voor een vermindering van insectenvraat. <br>De opbrengst blijft op deze manier in elk geval gelijk en neemt vaak zelfs toe, in vergelijking met conventioneel bebouwde percelen. Maar voor het toegenomen economische rendement van de boeren is de afname van bedrijfskosten het belangrijkst. Geen kunstmest, geen chemische bestrijdingsmiddelen, geen zware mechanisatie, dat maakt op de langere duur een economische bedrijfsvoering mogelijk. Dat geeft meteen de achilleshiel van het Nederlandse landbouwsysteem aan. Hoge bedrijfskosten, waarbij de financi&#235;le lasten van investeringen en peperdure landbouwgrond nog eens extra zwaar wegen, maken een eerlijke en rendabele bedrijfsvoering vrijwel onmogelijk. De inkomsten staan binnenslands onder druk doordat supermarkten de prijzen drukken en het direct contact met de consument de absolute uitzondering is. Die zou best bereid kunnen zijn een redelijke prijs voor een gezond product te betalen. En dan wordt er op grote schaal geproduceerd in concurrentie met de wereldmarkt. Die kan vaak vanwege lagere grondprijs en energiekosten de prijs drukken. </span></p><p><span>Het kind van de rekening is de milieubelasting door de Nederlandse landbouw,. Die wordt maar voor een klein deel in rekening gebracht. Onze huidige landbouw neemt twee derde van ons landoppervlak in beslag. Dat het zo niet verder kan is inmiddels bij de meeste Nederlanders wel doorgedrongen. We zijn geen Andhra Pradesh. Maar we kunnen wel veel van hen leren.</span></p><p><span>Leestips</span></p><p><span>Evaluatie van het Indiase agroecologische programma Zero Budget Natural Farming (delivers biodiversity and economic benefits without lowering yields) in: Nature Ecoloy &amp; Evolution, 2025, Vol 9, 2057-2068</span></p><p><span>Beschrijving van de agrarische praktijk in: Natural farming improves crop yield in SE India when compared to conventional or organic systems by enhancing soil quality. Agronomy for Sustainable Development,2023, </span><a href="https://link.springer.com/article/10.1007/s13593-023-00884-x"><span>Vol 43:30-44</span></a></p><p><strong>Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief?</strong> Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers </p><div><hr></div><p><strong>Vond je dit een boeiend onderwerp?</strong> In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.</p><ul><li><p><strong>Luister de podcast via <a href="https://open.spotify.com/show/2r3gZnBbyZ4HujFDAEke0Q">Spotify</a> of <a href="https://podcasts.apple.com/us/podcast/menno-en-erwin-about-nature-and-science/id1624862983">Apple Podcasts</a>.</strong></p></li></ul><div class="captioned-image-container"><figure><div class="image-link image2" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png" width="32" height="32" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/aab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:32,&quot;width&quot;:32,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;&#127911;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="&#127911;" title="&#127911;" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2GsE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Faab21840-241b-4966-ab75-6b360f2c5430_32x32.png 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></div></figure></div><p>Tot de volgende keer! <strong>Menno en Erwin</strong></p><div><hr></div><p class="button-wrapper" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe now&quot;,&quot;action&quot;:null,&quot;class&quot;:null}" data-component-name="ButtonCreateButton"><a class="button primary" href="https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?"><span>Subscribe now</span></a></p><p></p><h3></h3><p><strong>Blijf op de hoogte!</strong></p><p>Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via <a href="https://mennoenerwin.nl">mennoenerwin.nl</a>, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? <a href="https://www.mennoenerwin.nl/p/188-is-lachen-gezond?r=1x33hs&amp;utm_campaign=post&amp;utm_medium=web&amp;showWelcomeOnShare=false">Link naar de podcast</a></p><p>Woensdag &#8594; nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.</p><p>Zaterdag/zondag  een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands </p><p>Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je <a href="https://substack.com/settings?utm_source=user-menu">settings</a> van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.</p><div class="install-substack-app-embed install-substack-app-embed-web" data-component-name="InstallSubstackAppToDOM"><img class="install-substack-app-embed-img" src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!edVT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa8607398-1c6b-45cc-9dda-041e5a8e9154_1280x1280.png"><div class="install-substack-app-embed-text"><div class="install-substack-app-header">Get more from Erwin Balkema in the Substack app</div><div class="install-substack-app-text">Available for iOS and Android</div></div><a href="https://substack.com/app/app-store-redirect?utm_campaign=app-marketing&amp;utm_content=author-post-insert&amp;utm_source=mennoenerwin" target="_blank" class="install-substack-app-embed-link"><button class="install-substack-app-embed-btn button primary">Get the app</button></a></div><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xk3n!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xk3n!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xk3n!,w_848,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xk3n!,w_1272,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xk3n!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg 1456w" sizes="auto, 100vw"><img src="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xk3n!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg" width="1456" height="1934" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1934,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3042824,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/i/205147944?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xk3n!,w_424,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg 424w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xk3n!,w_848,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg 848w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xk3n!,w_1272,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg 1272w, https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xk3n!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0a72f839-cc79-4b38-b4e5-0957c4c33c52_1792x2380.jpeg 1456w" sizes="auto, 100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image buttonBase-GK1x3M" tabindex="0" type="button"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" class="icon-noB79L"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image buttonBase-GK1x3M" tabindex="0" type="button"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2 icon-noB79L"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p></p><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://www.mennoenerwin.nl/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;Subscribe&quot;,&quot;language&quot;:&quot;en&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Type your email&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="Subscribe"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item></channel></rss>