Misschien jammer, maar een zintuig dat vertelt hoe we ons voelen hebben we niet. Gelukkig voor ons zijn er wel veel dingen die we lichamelijk voelen. Die zintuigen leveren ons tastzin op, pijnsensatie (nociceptie) en kou en warmtewaarneming (thermoreceptie). Maar ook hebben we zintuigen waarmee we lichaamshouding en spierbeweging voelen (proprioceptie). Gevuld zij of juist leegte ervaren we van onze ingewanden (interoceptie), de drang om stoffen uit te scheiden of juist aan te vullen, moeten ademen, drinken, eten. Sommige dieren kunnen op afstand elektriciteit waarnemen, en ook magnetisme. Zelfs wij mensen blijken gevoelig te kunnen zijn voor veranderingen in het magneetveld. Kortom, er is heel veel gevoel in ons lichaam. Daar zijn veel organen en soorten receptoren bij betrokken. Nog ingewikkelder wordt het doordat verschillende zintuigsystemen gekoppeld zijn. Zoals bijvoorbeeld smaak en de tastzin die we bij de textuur van etenswaren ervaren.

Voor onze tastzin wordt heel wat aan mechano-receptoren, diffuus over het hele lichaam, uit de kast getrokken. Het simpelste zijn misschien wel de haarreceptoren, de vrije zenuwuiteinden rondom de haarzakjes die beweging van het hoofdhaar melden. Maar dan, de lichaampjes van Meissner reageren op een lichte aanraking van de onbehaarde huid. Door de lichaampjes van Merkel weten we dat er een drukverandering is en vervorming van de huid. Dat gebeurt ook door de lamellenlichaampjes van Vater-Pacini, maar dan onderhuids, in de voetzolen, geslachtsorganen en tepels en in het bindweefsel rond gewrichten en spieren voor. Tegelijk spelen ze een rol bij de het waarnemen van spierbewegingen. Bij deze proprioceptie doen dan ook nog spierspoeltjes en peeszintuigen mee. Door het meten van rek en verkorting worden we ons bewust van onze lichaamshouding.

In de huid zitten veel kou-receptoren. Hoe kouder hoe meer het huidweefsel krimpt en dat meten de lichaampjes van Krause. We hebben wat minder warmte-receptoren (lichaampjes van Ruffini). Ook daar voor geldt het zelfde principe. Hoe heter, hoe meer ons weefsel uitzet en hoe sterker het signaal naar onze hersenen dat we nu toch echt te dicht bij de kachel staan. Slangen gebruiken die warmte-receptoren om prooien op te sporen. Thermoreceptie wordt ook toegepast voor het bewaren van een gezonde temperatuurverdeling in het lichaam of bij voortplanting zoals bij vissen en reptielen. En wij gebruiken thermoreceptie in de mond bij de waarneming van hete pepers en “koude” menthol. Bij snelle extreme druk of temperatuursverandering of weefselbeschadiging komen speciale pijnreceptoren in actie. Deze nociceptoren, in de huid, slijmvliezen, spieren en ingewanden hebben een directe verbinding met het ruggenmerg, en vandaar naar delen van de hersenschors. Dat alles natuurlijk om een snelle reactie mogelijk te maken. Haaien en beenvissen gebruiken elektroreceptoren om prooien om obstakels op te sporen, soms ook door zelf een elektrisch veld op te werken. Vissen, vogels, vlinders, slakken en platwormen gebruiken het magneetveld om zich te oriënteren. De laatste tijd wordt steeds meer ontdekt over magneet-receptoren in de hersenen (vogels en bijen) of in de antennes van vlinders. En zelfs wij mensen hebben magnetisch materiaal in de neus. Of we daar veel me kunnen is nog geen uitgemaakte zaak. Al met al voelen we de hele dag wat af met zijn allen. En dan komt de psycholoog nog met de vraag hoe we ons voelen….

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Op onze tong, maar ook achter in de mondholte liggen in totaal zo’n 9000 smaakpapillen. Die hebben vijf klassen chemoreceptoren. Daarmee smaken we (keuken)zout en zuur (waterstofionen). Maar ook zoetstoffen, verschillende soorten bitter en de hartige umami-smaak, die gebaseerd is op het aminozuur glutamaat (en daarmee een indicator voor eiwitten). De papillen maken contact met zenuwcellen. Die geven de smaakinformatie via drie zenuwbanen door aan de Nuclues solitarius. Dat is ons smaakcentrum in het verlengde ruggenmerg. Eerlijk is eerlijk, onze geur helpt ook bij de smaakbepaling, met gesloten neus is het moeilijker proeven. De smaak van mensen houdt het midden van die van roofdieren (vaak minder dan 500 smaakpapillen, ze proeven geen zoet). En als andere uiterste de strikte planteneters, als koeien met meer dan 25000 papillen, gespecialiseerd op bitterstoffen. Alhoewel, wat te denken van meervallen. Deze vissen met hun baarddraden jagen vaak in troebel water en hebben tot wel 175000 smaakreceptoren, verdeeld over hun hele huid. Het heeft deze soms meters grote dieren de bijnaam ademende tongen opgeleverd.

Ook bij insecten spelen smaakzintuigen een grote rol. Bij hen zijn het geen papillen maar smaakhaartjes en die zitten op hun monddelen, poten, vleugels en antennes. Op het tipje van de antenne hebben bijen bijvoorbeeld al 3000 smaakreceptoren. De samenstelling van smaakzintuigen hangt duidelijk samen met het dieet. Katachtigen kunnen dan wel geen zoete stoffen proeven. Maar ze hebben minstens 9 verschillende genen voor de detectie van bittere stoffen. Bijen zijn daarentegen gespecialiseerd op zoet. Zout lukt ook nog wel maar zij kunnen geen bitter proeven. . Nog niet bevestigd is het wel geopperde idee dat er ook vetsmaakreceptoren zouden zijn. Lang werd gedacht dat vogels geen smaakzintuigen zouden hebben, maar dat lijkt een misverstand. Het minst hebben vogels smaakpapillen op de tong. Die zitten bij hen vooral op het gehemelte en de keel. Ze zijn speciaal goed in zoet en umami (insecten!). En gezien hun consumptie van vetbollen zou je kunnen verwachten dat ze goede kandidaten voor die mogelijke vetreceptoren zouden zijn.

Mensen kunnen in elk geval wel andere dan de genoemde vijf smaken proeven. Maar dat gebeurt dan niet door smaakreceptoren. Pijnreceptoren pikken bijvoorbeeld de scherpe smaak van pepers op. En voor menthol worden thermo (in dit geval koude) receptoren gebruikt. De ontwikkeling van onze smaak is een interessant fenomeen. Veel kinderen vinden dingen vies die ze later wel gaan waarderen. Van witlof tot bier, van Franse kaas tot spruitjes. Waar dat aan ligt? Vooral op hogere leeftijd kan de smaakzin ernstig worden aangetast. Dat is bijvoorbeeld vaker het geval na hersenaandoeningen. Zo’n verlies hangt vaak samen met verlies van de reuk. Die speelt immers bij de herkenning en waarneming van smaak een grote rol. Dan is er nog een factor die bij onze smaak meespeelt, de textuur van ons eten, hoe voelt het aan? Het is vaak heel vervelend als dat niet kopt met onze verwachtingen. Voor mensen met smaakverlies geeft die textuur juist nog enig houvast. Die roept dan wat makkelijke een smaakherinnering op. Dan is er tenslotte nog een sprookje dat de wereld uit moet. Namelijk, dat er op onze tong speciale zones voor onze vijf smaken zouden zijn. We weten inmiddels dat dat niet klopt. Onze smaakpapillen bevatten honderden smaakgevoelige cellen. En elke smaakpapil kan alle smaken onderscheiden. Dus wie op zijn tong bijt. Heel vervelend, maar het zal de balans van onze smaak niet bederven.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

In onze neus vangen trilhaarcellen de geuren op. Via een enkele tussenstap belandt die informatie in de hersenen. Vaak gaat het over praktische zaken. Over lekker of vies, gevaar of genot. En vaak weten we eigenlijk helemaal niet dat we iets ruiken. We zoeken aan de hand van minieme hoeveelheid geurmoleculen onze ideale partner uit. Antilopen herkennen in enorme kuddes zonder moeite hun kalfjes. Geuren kunnen diepe indruk maken, ze horen tot onze oudste herinneringen. En vaak zijn die gekoppeld aan emoties. Geuren kunnen die emoties ook weer oproepen. Honden zijn natuurlijk kampioen, net zo als bijvoorbeeld vlinders. Bij ons mensen is geurherkenning iets heel persoonlijks. Het niet herkennen van bepaalde geuren kan liggen aan erfelijke eigenschappen. In het algemeen hebben mannen het er maar moeilijk mee, vergeleken met vrouwen. We maken het ons sowieso moeilijk met parfums en deodoranten. Die dekken veel af, terwijl ze voor anderen juist een extra kwelling kunnen zijn. Vroeger leefden mensen in een stinkende wereld. Men was ook soms bang voor water en zeep. Dan maar een geurtje er overheen. Even lekker ruiken, sprak de drogist bij mij om de hoek. En voor je het wist kwam er een dot reukwater over je heen.

Reuk neemt een bijzondere plek in onze hersenen in. De reukinformatie wordt in de twee reukkolven links en rechts in de hersenen (bulbus olfactorius) direct vanuit de trilhaarcellen uit de nabij gelegen neus overgebracht naar mijtercellen. Die zenuwcellen hebben een cellichaam dat aan een mijter doet denken. Hun uitlopers sturen de reukinformatie rechtstreeks naar heel verschillende hersencentra. Naar de tegenoverliggende reukkolf. Naar de reukschors, waar geuren onderscheiden worden. Maar ook naar de hippocampus (geheugenfunctie) en naar de amygdala (onze emotionele centra). Uiteindelijk komt de reukinformatie ook terecht in de thalamus (het centrale regelsysteem) en in de neocortex, de hersenschors waar alle informatie wordt verwerkt en geanalyseerd. Dit bijzondere, en relatief oude verbindingsstelsel onderstreept het belang van geur voor herinnering en emoties. Doordat de opgewekte signalen niet meteen worden doorgeleid naar de hersenschors zijn we ons geuren soms niet direct bewust.

Maar als we de keuken binnen lopen dan weten we direct of ons favoriete gerecht wordt klaargemaakt. De aantrekkelijkheid van voedsel is vaak een samenspel van geur en smaak. Een verkoudheid kan al genoeg zijn om die voorpret te bederven. Geur waarschuwt ons ook, voor bederf of gevaar. Bij het reukloze aardgas hebben we dat te danken aan tetrahydrotiofeen, de toegevoegde stinkende zwavelverbinding. Onschuldiger is de zwavelgeur in onze urine na het eten van overheerlijke asperges. Sommige mensen hebben door een mutatie het geluk dat ze dat niet ruiken. Ook al maken ze die zwavelverbinding zoals iedereen wel aan. Bij geurgevoelige mensen horen geuren vaak tot hun oudste herinneringen. Geuren roepen collectief beelden op. Die kunnen wel modegevoelig zijn. Kaneel hoort dan bij sinterklaas, lavendel, of erger nog eau de cologne bij het permanentje van oudere dames. Wat dat betreft is het onduidelijk of we wel zo jaloers moeten zijn op dieren die veel beter ruiken dan wij zelf. Daarvan zijn er een heleboel, en vaak voor heel verschillende redenen. Geursporen spelen een grote rol bij terreinafbakening. Roofdieren gebruiken geur bij het opsporen van hun prooi. Veel dieren ruiken zonder neus stukken beter dan wij, zoals een slang die met zijn tong ruikt en insecten met hun antennes.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Horen, dat doe je natuurlijk met je oren. Nu ja, olifanten gebruiken ook hun voetzolen. Bij veel dieren dient de schedel als versterker. Bij insecten kunnen de oren op de raarste plekken zitten. Vaak hebben dieren geen oren maar zijn ze wel gevoelig voor trillingen. Mensen zijn middelmatige toehoorders. Ons jonge en gezonde oor hoort geluidgolven tussen 20 en 20000 trillingen per seconde (uitgedrukt in Herz). De olifant hoort diepe tonen tot zelfs 1 Herz. Vleermuizen horen ultrasone geluiden die zes keer hoger liggen dan wat een mens aan geluid kan oppikken. De werking van onze oren is terug te voeren op trilhaarcellen die via een ingewikkeld systeem in trilling gebracht worden. Dat zetten ze om in een elektrisch signaal dat direct naar het gehoorcentrum in onze hersenen gaan. Onze hoor-prestaties zijn misschien matig, maar de timing van ons horen is wel zo precies dat we verschillen van 10 microseconden tussen beide oren kunnen waarnemen.

Dat verschil in timing van beide oren is belangrijk om te snappen waar uit de ruimte het geluid vandaan komt. Uilen zijn daar nog veel beter in dan wij. Ze worden daarbij geholpen doordat hun ene oor net iets hoger staat dan het andere. Ze kunnen, zoals veel andere dieren, hun oren ook nog extra richten op de geluidsbron. Katten kunnen daarbij ook nog het heel hoge gepiep van woelmuizen, zelfs onder de sneeuw opvangen. Vleermuizen en dolfijnen hebben nog een extra uitvinding op hun naam: ze produceren heel snelle klikgeluiden en horen aan de weerkaatsing de omgeving, inclusief prooien. aflezen (echolocatie). Behalve voor het je oriënteren in de ruimte is het gehoor natuurlijk ook heel belangrijk voor de communicatie. Diepe tonen kunnen met hun lange golflengte grote afstanden afleggen en zeker als je een goede klankkast hebt kan je als olifant (met je voet) en walvis (met je onderkaak) het geluid van soortgenoten op grote afstand horen. Heel verfijnd en gevarieerd zijn natuurlijk vogelklanken. Minstens zo mooi zijn de hoge fluittonen van dolfijnen. En al die klankpracht dient natuurlijk voor informatie-uitwisseling met soortgenoten. Een taalsysteem dat we pas langzaam aan beginnen te begrijpen.

We mogen intussen best blij zijn met, en zuinig zijn op onze eigen oren. We pikken de geluidsgolven op via het trommelvlies onder in onze gehoorschelpen. Die trillingen worden doorgegeven door de drie lichtste botjes in ons lichaam, hamer (23 mg), aambeeld (27 mg) en stijgbeugel (2,5 mg). Hoe die botjes in ons middenoor zijn terechtgekomen is een verhaal apart, een lange reis in de zoogdiergeschiedenis vanuit kaakgewricht en hersenpan. Ze zorgen er voor dat vooral de trillingen rond de 4000 Hz (de frequentie van de meeste menselijke en dierlijk geluiden) worden doorgeven aan het binnenoor. Daar is een met vloeistof gevuld slakkenhuis waarin 20000 haarcellen de verschillende trillingen omzetten in elektrische signalen. En die bereiken via de gehoorzenuw de vele hoor centra in de hersenen. Allereerst wordt de akoestische informatie opgevangen en gecodeerd in de hersenstam. Dan gaat informatie door naar de thalamus midden in onze hersenen, waar informatie verder gestuurd wordt naar twee grote gebieden in onze hersenschors. Daar wordt informatie verder verwerkt, gekoppeld aan andere waarneming systemen. De terugkoppeling naar het lichaam, inclusief de oren, is van groot belang, al was het alleen maar om onze oor te beschermen. Schade aan trommelvlies maar vooral aan de haarcellen in het binnenoor door te hard geluid kan nooit meer hersteld worden. Die schade treedt al veel eerder op dan onze pijngrens, boven de 120 dB. De arbeidsinspectie geeft tegenwoordig aan dat iemand die 8 uur werkt bij 80 dB gehoorbescherming moet dragen.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Overeind blijven en niet omvallen, dat is een belangrijke opgave in het leven. Wij, en andere gewervelde dieren, hebben daarvoor een belangrijk orgaan vlak bij het oor in het rotsbeen. Aan weerszijden van het hoofd zit een labyrint, het vestabulair orgaan. Gevuld met vloeistof (endolymfe) zorgt dit orgaan ervoor dat we versnellingen en vertragingen als draaiing waarnemen. In het statoliet wordt de versnelling en positie ten opzicht van de zwaartekracht bepaald. In de halfcirkelvormige kanalen de draaiingen in drie dimensies. Samen met de waarneming in het oog en de terugkoppeling naar de lichaamshoudingsspieren zorgt dat alles er voor dat we ons evenwicht kunnen bewaren. Katten zijn daar trouwens veel beter in dan mensen.

De opbouw van het labyrint orgaan dan onze bewegingen bij houdt en ons in balans houdt is best wel spectaculair. Het statoliet orgaan bestaat uit twee zakjes met haarcellen die in de beide afdelingen loodrecht op elkaar staan. Bovenop de haarcellen liggen kalkkristallen, die als het hoofd zich sneller beweegt door hun traagheid achterblijven. De haarcellen geven de bewegingen van die kristallen door aan de hersenen. De drie halfcirkelvormige kanalen zijn loodrecht op elkaar geordend als in een driedimensionaal assenstelsel. Aan het eind van ieder kanaal, gevuld met endolymfe, zitten bundels haarcellen in een gelei. Bij een versnelde of vertraagde draaiing van het hoofd zal de beweging in de endolymfe worden doorgegeven aan de bundels haarcellen die dat weer verder als een elektrisch signaal.
Via zenuwbanen wordt de informatie over draaiing en versnelling doorgegeven, in eerste instantie naar de hersenstam. Dat vormt de verbinding tussen ruggenmerg met de grote en kleine hersenen. Het regelt onbewuste processen als ademhaling, hartslag, bloeddruk en lichaamstemperatuur. In het geval van evenwichtsinformatie koppelt het die meteen terug naar de oogspieren zodat je stabiel blijft als je beweegt. In de kleine hersenen worden de signalen uit het labyrint vergeleken met die uit spieren, gewrichten en ogen. Naast deze razendsnelle coördinatie gaat ook informatie naar de hersenschors in de grote hersenen. Hier wordt je je bewust van balans en beweging. De verschillende hersendelen kunnen ook tegenstrijdige informatie krijgen Je ogen kunnen iets anders (denken te) zien dan je evenwichtsorgaan vertelt. De afstemming met ogen en de spiervoelers die je lichaamshouding doorgeven is een essentieel deel van onze evenwichtszin. De principes om evenwichtssignalen op te vangen (haarcellen die bijvoorbeeld kalkdeeltjes waarnemen) vertonen door het dierenrijk veel overeenkomsten. De vorm waarin kan wel verschillen. Bij insecten bijvoorbeeld speelt niet de kop een hoofdrol, maar twee halters aan weerszijde van het lijf.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Als monumentale bomen nemen lindes vaak een bijzonder plek in Nederland en de ons omringende landen. Bomen van twintig tot dertig meter hoog, maar vooral ook enorm van stamomvang, tot meer dan acht meter. De kampioen staat vlak over de Duits grens nabij Boertange. De omtrek van deze “Heeder-Linde” is meer dan zeventien meter en men vermoedt dat deze zomerlinde 800 jaar oud is. In onze streken komen van oudsher en van nature vooral winterlindes voor. Zo’n tienduizend jaar geleden waren dat zelfs de overheersende loofbomen, voor die plek werd overgenomen door zomereiken en beuken. Lindes, met hun karakteristieke hartvormige bladeren werden en worden graag aangeplant, niet in de laatste plaats ook vanwege de lindebloesem. Na de bladvorming komt de bloei relatief laat op gang. Dat geldt zeker voor de winterlinde die tot in juli met de geur van lindebloesem en de bijbehorende nectar bijen en hommels aantrekt.

Lindes zijn een zorgenkind voor biologen die zich bezig houden met de indeling en de vaststelling van het aantal soorten. Ze komen voor in het hele Noordelijke halfrond, maar zijn het nu 60 soorten of 25? Men is het er niet over eens. En dan zijn er ook nog hybriden. De Krimlinde in ons land is bijvoorbeeld een kruising tussen winterlinde en Kaukasische linde. Veel aangeplant is de Hollandse linde, een hybride van zomer en winterlinde. Omdat de zilverlinde, afkomstig uit een gebied van Hongarije tot in Turkije, resistent is zowel tegen droogte als tegen lindeluizen kiest men vaak die soort voor aanplant in stedelijk gebied. Alle lindes behoren tot de kaasjeskruidfamilie, genoemd naar bladplanten als groot en klein kaasjeskruid. Deze soorten hebben schijfvormige vruchten die inderdaad wel wat weg hebben van een heel klein Goudse kaas-wiel.

Als oorspronkelijke bewoner van ons land wint ook nu nog de kleinbladige of winterlinde het van de grootbladige of zomerlinde, die een zuidelijker natuurlijk verspreidingsgebied heeft. De grotere boombladen van de zomerlinde zijn fijn behaard aan de onderzijde. De bladeren van de winterlinde hebben een toefje gelige garen aan de bladaanzet. Dat is vaak woonplaats van kleine mijten die de boom beschermen tegen de lindebladluis. Lindes leveren schaduw, al dan niet als leiboom. Lindebloesemhoning is een geliefd product. Lindehout is vrij zacht, splintert niet en wordt graag gebruikt om houtsculpturen uit te maken of om voorwerpen uit te draaien. In elkaar genestelde Matrusjka poppen zijn vaak uit lindehout gemaakt.

Maar ook bij de bouw van clavecimbels en spinetten wordt lindehout gebruikt. Doordat lindeblad makkelijk verteert, in tegenstelling tot beuken en eikenblad, ziet men in linden een potentieel wapen tegen bodemverzuring. Dat zou planten als de bosanemoon en daslook meer kansen kunnen geven.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Op een oppervlak van driemaal het totale landbouwoppervlak van Nederland (6,4 miljoen hectare) wordt in de zuidoost Indische staat Andhra Pradesh dit project al een aantal jaren doorgevoerd. Zonder subsidie. Daarom heeft het de naam “Zero Budget Natural Farming”. In een artikel in het wetenschappelijke toptijdschrift Nature wordt de balans op gemaakt. Op een oppervlak van 64.000 vierkante kilometer wordt geen geld meer uitgegeven aan kunstmest en chemische bestrijding.

De relatief kleinschalige landbouw produceert voor de lokale markten, en dat levert de boeren een goed bestaan op. Een groot aantal landbouwproducten wordt afwisselend aangebouwd. De grond wordt gemulcht en verrijkt met micro-organismen. De grondstructuur wordt intact gelaten (geen diepploegen), met minimale irrigatie. En er worden beschermende gewassen, heggen en bomen aangeplant. Dat alles zorgt er voor dat de vogelstand toeneemt en plagen worden afgewend. Een project op deze schaal is ongekend en de uitkomsten zijn overtuigend. Een verhoogde opbrengst, economisch profijt voor de boeren, en toename in biodiversiteit en voedsel voor in totaal 50 miljoen mensen, het zou de Nederlandse landbouw meer dan te denken moeten geven.
Vanaf 2020 werken meer dan 580.000 boeren in dit programma.

Een opschaling naar 6 miljoen is voorzien. Grootschalig is wel het minste wat men van dit project kan zeggen. Maar de schaal waarop geproduceerd wordt is juist heel kleinschalig. Afwisselend worden granen, peulvrucht en groenten geteeld. Tot het palet horen gierst en mais, pinda’s, kikkererwten, mungbonen (katjang idjoe), verschillende boontjes en andere peulvruchten, sesam, tomaat, aubergine, radijs, chilli, okra en wortels. Het plantenmateriaal wordt scherp geselecteerd op geschiktheid en opbrengst. Zaad- en plantgoed en wordt voor behandeld met een mengsel van dierlijke mest en calciumcarbonaat. Ook tijdens de groei worden natuurlijke voedingsstoffen waaronder suikers en meel toegevoegd. Mulchen gebeurt door het opbrengen van gehakseld stro en plantenresten en irrigatie vindt alleen op kleine schaal plaats. Insectenvraat wordt tegengegaan met insectenvallen en voor insecten onaangename plantenaftreksels. Schimmels worden geweerd met beschermende bacterie-cultures. Deze behandelingen bevorderen, samen met het intact laten van de grondstructuur de bodemfauna, met name regenwormen. De beplanting rondom vergroot de vogelstand en dat zorgt weer voor een vermindering van insectenvraat.
De opbrengst blijft op deze manier in elk geval gelijk en neemt vaak zelfs toe, in vergelijking met conventioneel bebouwde percelen. Maar voor het toegenomen economische rendement van de boeren is de afname van bedrijfskosten het belangrijkst. Geen kunstmest, geen chemische bestrijdingsmiddelen, geen zware mechanisatie, dat maakt op de langere duur een economische bedrijfsvoering mogelijk. Dat geeft meteen de achilleshiel van het Nederlandse landbouwsysteem aan. Hoge bedrijfskosten, waarbij de financiële lasten van investeringen en peperdure landbouwgrond nog eens extra zwaar wegen, maken een eerlijke en rendabele bedrijfsvoering vrijwel onmogelijk. De inkomsten staan binnenslands onder druk doordat supermarkten de prijzen drukken en het direct contact met de consument de absolute uitzondering is. Die zou best bereid kunnen zijn een redelijke prijs voor een gezond product te betalen. En dan wordt er op grote schaal geproduceerd in concurrentie met de wereldmarkt. Die kan vaak vanwege lagere grondprijs en energiekosten de prijs drukken.

Het kind van de rekening is de milieubelasting door de Nederlandse landbouw,. Die wordt maar voor een klein deel in rekening gebracht. Onze huidige landbouw neemt twee derde van ons landoppervlak in beslag. Dat het zo niet verder kan is inmiddels bij de meeste Nederlanders wel doorgedrongen. We zijn geen Andhra Pradesh. Maar we kunnen wel veel van hen leren.

Leestips

Evaluatie van het Indiase agroecologische programma Zero Budget Natural Farming (delivers biodiversity and economic benefits without lowering yields) in: Nature Ecoloy & Evolution, 2025, Vol 9, 2057-2068

Beschrijving van de agrarische praktijk in: Natural farming improves crop yield in SE India when compared to conventional or organic systems by enhancing soil quality. Agronomy for Sustainable Development,2023, Vol 43:30-44

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Er is geen linkse wetenschap, net zo min als er een rechtse is. Vragen aan de wetenschap kunnen en worden soms vanuit linkse of rechtse ideeën gesteld. Als het niet uit pure of maatschappelijke nieuwsgierigheid gebeurt. Maar dat doet er allemaal niet toe. Het enige zinnig onderscheid dat er te maken valt is dat tussen goede en slechte wetenschap. Het links noemen van onderzoek getuigt van een vergaand onbegrip van waar het in wetenschap om gaat. Wetenschappelijk werk deugt als men zich houdt aan vier afspraken: gezamenlijke en openbare kennis, resultaten te beoordelen zonder vooroordeel, werk vrij van eigen belang, en resultaten en methoden te onderwerpen aan collegiale kritiek. Dat resultaten niet goed uitkomen, dat kritische vragen overbodig of ongewenst verklaard worden, dat alles doet niet ter zake.
De essentie van het wetenschappelijk bedrijf is dat de onderzoeker de vrijheid moet hebben en nemen om resultaten te nemen voor wat ze zijn. Een te onderzoeken veronderstelling of hypothese moet zo onderzocht worden dat de uitkomst van experimenten en analyse tot verwerping van de hypothese kan leiden. De filosoof Popper ontwikkelde dit principe van de falsificeerbaarheid. Het perse willen bewijzen van het eigen gelijk leidt tot ongelukken. Bekende historische voorbeeld is die van de rassenleer. De wiskundige Pearson ontwikkelde daarvoor een nog steeds veel gebruikte statistische methode (de Pearson correlatiecoëfficiënt). Maar hij was selectief in de verzameling van gegevens en wist te weinig van biologische achtergronden. De huidige AI modellen vertonen soms soortgelijke racistische uitglijders, die slecht te controleren zijn door het gebrek aan openheid in de gebruikte databestanden en rekenmethodes. Een ander berucht voorbeeld is de vermeende directe beïnvloeding van erfelijke aanleg door externe omstandigheden. Die benadering van de Russische geneticus Lysenko kwam de USSR politici van zijn tijd goed uit, maar bezorgde zijn land uiteindelijk een grote enorme achterstand in onderzoek. Tegensprekende wetenschappers werden ontslagen en gearresteerd.
Helaas zijn politici in onze tijd ook weer bezig de wetenschap te willen kneden. Klimaat en oceaanonderzoek ligt onder vuur in de USA, en dat in een tijd waarin er veel sneller dan we dachten forse veranderingen gaande zijn. Zwakt de golfstroom die nu het klimaat Noordwest Europa mild houdt af? Terwijl tegelijkertijd Zuidelijk Europa en Afrika extreme klimaatveranderingen te wachten staan? Wie het niet onderzoekt zal het ook niet weten, en kan zich nergens op voorbereiden. Maar ook Nederlandse parlementariërs wauwelen Amerikaanse collega’s na. Ze willen onderzoeksbudgetten schrappen. Biomedisch onderzoek in de USA staat op de tocht, zeker als het om onderzoek gaat dat zich richt op minderheden, of specifieke en misschien wel relevante groepen als vrouwen. Sterker nog, Trump bereidt een plan voor waarbij onderzoeksvragen niet door kritische collega-onderzoekers zal worden beoordeeld maar door politieke ambtenaren. Wetenschappers zijn per definitie onderling kritisch. Fouten in onderzoek komen aan het licht. Te modieus onderzoek sneuvelt uuiteindelijk in onderlinge toetsing. Maar de manier waarop nu sommige politici wetenschap benaderen of ronduit in diskrediet brengen, al dan niet als linkse hobby, is voor een samenleving letterlijk levensgevaarlijk.

Tips om verder te lezen:

In de NRC van 7 juni 2026 een interview met wetenschapshistoricus Iris Clever over de rol van datawetenschap en statistiek als geenszins neutrale tools, maar juist centrale elementen in de “rassenwetenschap”.

Het klassieke boek over de Lysenko affaire is van Zhores Medvedev, The Rise and Fall of T. D. Lysenko, uit 1969. Louise Fresco schreef er recent een roman over, de Plantenjager uit Leningrad.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De Klokhuis Vragendag is een jaarlijks hoogtepunt in wetenschapsmuseum NEMO. Meer dan 500 kinderen vuren dan hun vragen af op een veertigtal wetenschappers. In een kwartier tijd moet helderheid geboden. En de vragen liegen er niet om. Was er tijd voor de oerknal, wat is hypnose en waarom leggen kippen het hele jaar een ei, en andere vogels niet? Om er maar een paar te noemen. Veel vragen over dromen en nachtmerries. Want dat houdt kinderen bezig. En kinderen willen weten hoe het zit. Aan de wetenschapper om een eerlijk en begrijpelijk antwoord te geven. Hier vier van vijftien pogingen.

Vraag 1: waarom dromen we over dingen die ons bang maken? Wat gebeurt er in je brein tijdens zo’n nachtmerrie en waarom lukt het vaak niet om zo’n droom te stoppen? We denken dat in de slaap onze hersenen zich herstellen van alles wat er in de dag gebeurd is. We hebben in de nacht afwisselend zo’n zes keer een diepe slaap gevolgd door een droomslaapperiode. Dat kunnen we zien aan de hersengolven die we met een plakker op je voorhoofd kunnen meten. In de diepe slaap gaat het vooral om overbodige informatie weg te werken, en in de droomslaap proberen we vooral alles wat je aan emoties heb meegemaakt weer op orde te krijgen. Voor je gezondheid zijn beide fases even belangrijk. Wat je droomt is niet zo belangrijk, het slaat vaak nergens op. Meestal onthoud je alleen je laatste droom, vlak voor het wakker worden. Maar nachtmerries kan je ook midden in je slaap hebben. Ook die zijn niet erg, maar wel een beetje vervelend als je er angstig wakker van wordt. Dan zoek je het best een troostende arm, of een glaasje melk, en dan weer lekker inslapen. Een klein deel van de mensen kunnen in hun slaap hun droom beïnvloeden, dat noemen we dan een lucide droom. Soms lukt het dat overdag te oefenen, door je de angstdroom overdag in te beelden, en dan resoluut te zeggen dat het onzin is. Of in je dagdroom zomaar omhoog, van het enge weg te vliegen. Dat lukt mij wel eens.

Vraag 2: hoe spinnen katten? Waar komt dat geluid vandaan? Veel dieren, vogels en ook mensen maken geluid via de stembanden in hun strottenhoofd in de keel. Maar katten gebruiken spieren die om hun strottenhoofd heen zitten. Die kunnen ze heel snel laten trillen, meer dan 300 maal in de seconde, en daarmee maakt de stemspleet dat typische spingeluid. Spinnende katten zijn vaak heel tevreden, als ze ontspannen op schoot liggen. Maar ze kunnen ook spinnen als de baas binnen komt, ze voer willen hebben, ze bang zijn of als ze pijn hebben. Dan liggen ze natuurlijk niet ontspannen naast of op je.

Vraag 3: hoe kan het dat je gehypnotiseerd kan worden, hoe werkt dat? Hypnose is een bijzondere toestand waar je heel ontspannen bent en tegelijk al je aandacht op iets richt. Hypnose ligt tussen dromen en wakker zijn in. Normaal gesproken heb je iemand nodig om je in hypnose te brengen. Vaak door eerst al je aandacht met je ogen dicht aan je ademhaling te laten besteden. Dan suggereert die ander dat je het bijvoorbeeld heel koud hebt, en je begint werkelijk te rillen. Dat lijkt op wat mensen die heel intensief naar sport kijken. Die beginnen zelf ook te zweten en hebben na afloop spierpijn. Dat soort ervaringen zien we terug in de gebieden in je hersenen die extra actief zijn. De begeleider kan je eenvoudig weer uit je hypnose halen door je je ogen te laten openen en om je heen te kijken. Inmiddels wordt hypnose niet alleen als trucje maar ook serieus ingezet, zoals bij spraak- slaap- of angstproblemen. En we kunnen hypnose gebruiken om in de hersenen te kunnen zien hoe je de wereld om je heen waarneemt en hoe je daar op reageert. Z leren we meer over wat we bewustzijn noemen.

Vraag 4: hoe wordt je verliefd en worden dieren ook verliefd? Als eerste is het goed te bedenken wat er in je lichaam gebeurt als je verliefd bent op iemand. Je gaat blozen, je hart gaat sneller kloppen, je bent verward en zegt of doet rare dingen. We weten dat er in je hersenen dan een aantal stoffen worden afgescheiden. Dat zijn boodschapperstoffen die we hormonen noemen. En die hormonen gaan vaak samen met emoties, als blij zijn, of verrast of bedroefd of boos. En die kunnen we ook terugvinden bij dieren. Maar hoe wordt je nu verliefd? Dat kan door van alles zijn, hoe iemand er uit ziet, hoe die zich beweegt, hoe grappig of juist hoe serieus die is. En, waarschijnlijk heel belangrijk, hoe die ander ruikt. Geurstoffen in de vorm van heel erg kleine luchtdeeltjes die we feromonen noemen spelen een veel grotere rol dan we zo in de gaten hebben. Verliefdheid kan heel lang duren, maar ook zo weer over zijn. Als iets ontzettend gaat storen is het zomaar ineens over. En hoe zit dat bij dieren? Het zou heel goed kunnen zijn dat het bij dieren, met al die zelfde hormonen, niet ander gaat dan bij ons. Maar ja, we komen maar moeilijk achter gevoelens bij dieren. En ook bij mensen kunnen we niet altijd zo zeker zijn. Want moet je iemand die vertelt dat ie heel gelukkig is altijd geloven?

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

We zullen het moeten toegeven. Wij zoogdieren doen wel of we het slimst zijn. Maar zelfs de mensapen, waar wij mensen ook bij horen, leggen het af tegen de vogels. Vogels hebben per gram lichaamsgewicht meer hersenweefsel dan wij zoogdieren. En dan is het ook nog eens zo dat er bij vogels in een gram hersenweefsel meer neuronen, oftewel zenuwcellen, zitten dan bij ons. Alleen doordat we in vergelijking met vogels zo zwaar zijn redden sommige zoogdieren het nog net met het totale gewicht aan hersenmassa. Vogels groeien heel snel op en zijn heel snel zelfstandig. Ze zijn kampioen in de communicatie. Ze hebben een rijke en heel gevarieerde taal. En in de voortbeweging zijn ze ons letterlijk huizenhoog de baas, in elk geval alle vliegende vogels. Onder de vogels zijn er een paar groepen echte bollebozen. Dat zijn de papegaaien, en de raven en andere kraaiachtigen. Gereedschapsgebruik en toepassen van hogere logica, geen probleem. Vogels zijn de laatste dinosauriërs op aarde. En dat leidt dat tot de spannende vraag hoe het stond met sommige van de uitgestorven dino’s.

Het lijkt er op dat er in de geschiedenis van de vogels twee intelligentie-sprongen waren. De eerste was bij het optreden van de echte vogels zoals archeopterix, 160 miljoen jaar geleden. De tweede was bij een afsplitsing binnen de landvogels. Dat was zo’n 10 miljoen jaar voor een komeet inslag die 66 miljoen jaar een eind maakte aan alle andere dinosauriërs, (en nog heel veel meer dieren). Die af-splitsers bestonden uit een groep die we nu kennen als valken, papegaaiachtigen en zangvogels (inclusief de kraaiachtigen). Deze soorten overleefden de catastrofe glorieus, en vooral de zangvogels ontwikkelden zich daarna tot een zeer succesvolle groep van nu nog steeds meer dan 4000 soorten. Een belangrijke stap binnen de zangvogels was de verder ontwikkeling van een extreem ontwikkelde vorm van communicatie. Die genieten we nog steeds dagelijks in de vorm van vogelzang. Vanuit Australië rolde er een klankgolf via Azië uit over de hele wereld.

Wij mensen mogen best trots zijn op onze 86 miljard neuronen. Daar zouden we hele mooi dingen mee kunnen doen. Maar wat te denken van ons kleinste zangvogeltje, het goudhaantje. Die heeft met zijn 4,5 gram lichaamsgewicht 164 miljoen neuronen. Omgerekend naar lichaamsgewicht heeft dar vogeltje vier maal zoveel neuronen als wij. Een arme krokodil, 90 kilo zwaar, heeft maar de helft van het aantal neuronen van het goudhaantje. Vogelkampioenen in intelligentie, zoals papegaaien en raven, hebben meer dan 2 miljard neuronen. Zij gebruiken en maken instrumenten om aan voedsel te komen. En verstoppen die voor kleptomane soortgenoten die hun uitvinding willen stelen. Ze kunnen inschatten welke mensen betrouwbaar zijn als het gaat om het inruilen van stukjes brood voor veel lekkerder kaas en welke niet. Hun verstopgeheugen lijkt onbeperkt. Kort gezegd, ze plannen en denken beter vooruit dan heel wat mensen. Maar pas op. Proeven met vaak als wat dommig afgedane loopvogels als emoes laten zien dat ook die dieren over een goed leervermogen en geheugen beschikken. Dus zijn alle vogels slimme dinosauriërs? En waren misschien hun vroegere collega’s dat ook?

Tip om verder te lezen:
De wetenschap over de geschiedenis van de vogels, en over hun intelligentie ontwikkelt zich snel. Voor een goed recent overzicht zie het boek van Steve Brussate, the Story of Birds.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Je gelooft soms je eigen ogen niet, struiken en, planten, ja zelfs straatlantaarns en auto’s die ingepakt zijn in een wit web. De inpakkunstenaar Christo is er niets bij. Grote kans dat het hier om de gemeenschappelijke nesten gaat van de rupsjes van stippelmotten. De acht soorten die in Nederland voorkomen hebben zo hun eigen voorkeuren. Vooral bij de vogelkers- de wilgen-, de appel- en de meidoornstippelmot is het wel duidelijk om welke soort het gaat. De gelige rupsjes gebruiken hun gemeenschappelijke web om veilig van de bladeren van hun gastplant te kunnen eten, tot ze verpoppen. Als de poppen eenmaal uitkomen vliegen de stippelmotten, witte bovenvleugels met zwarte stippen, elk afzonderlijk uit. Spinsels komen bij veel meer insecten voor, al is het niet zo spectaculair als bij de stippelmotten. Alleen bij eiken moet men oppassen, daar worden spinsels door de eikenprocessierups gemaakt, en die hebben heel vervelende brandharen. De ware spinmeesters zijn en blijven natuurlijk de spinnen, die spindraden vooral gebruiken om aan eten te komen, maar ook nog voor veel meer.

Net zoals de stippelmotten gebruiken spinnen spinweefsel om hun eieren en opgroeiend kroost te beschermen. Of ze gebruiken draden om snel en veilig op de grond terecht te komen. In de herfst gebruiken jonge spinnen draden om weg te zweven. Sommige soorten maken valdeuren uit spinrag. Waterspinnen bouwen duikerklokken uit spinrag en kunnen zo heel lang ondergedoken blijven. De precieze samenstelling van spinrag, van insecten en van spinnen, is nog steeds onbekend. Er wordt veel onderzoek naar gedaan. De eigenschappen zijn dan ook heel bijzonder. Sterker dan staal, maar licht van gewicht. Extreem elastisch en taaier dan onze sterkste kunstvezel waaruit kogelvesten gemaakt worden (kevlar). De draden van spinrag hoort bij de allersterkste biologische materialen op aarde. Het weefsel van bijvoorbeeld zijderupsen, en van stippelmotten, is wat minder dan dat van spinnenwebben, maar nog steeds sterker dan kevlar.

Rupsen hebben, als voorstadium van de latere vlinders, heel wat trucs in huis om deze kwetsbare levensfase goed door te komen. Behalve de verdediging door spinsels excelleren ze ook in misleiding en bedrog. Sommige rupsen lijken op takjes, al dan niet voorzien van een venijnige stekel. Anderen doen bladeren na, of houtsplinters. De rups van een Zuid Amerikaanse page vlinder doet eerst een vogelpoepje na. In een volgend stadium laten ze afschrikwekkende oogvlekken zien en verspreiden ze via een knaloranje vorkje onsmakelijke geuren. Veel op zich onschuldige rupsen doen onsmakelijke of zelfs giftige andere soorten na. Het is kortom leugen en bedrog in rupsenland. Er zijn natuurlijk altijd roofdieren die zich van al die verdediging niets aantrekken. Sluipwespen en bijvoorbeeld pimpel en koolmezen trekken zich maar weinig aan niets aan van de voorjaarsspinsels van de stippelmotten. Als het u niets uitmaakt, laat de nesten van de stippelmotten dan rustig zitten. De meeste planten, struiken en bomen overleven de invasie door de rupsennesten van deze kleine nachtvlindersoorten uiteindelijk prima. En ook al is het lastig om het uitvliegen van de volwassen stippelmotten met eigen ogen te zien, het opgroeien van de rupsjes is op zich al een spannend gebeuren.

Tip:
Voor het bepalen van de acht Nederlandse stippelmotsoorten bestaat er een handige fotopagina op het internet.
Zie op de site van de vlinderstichting: stippelmotten herkennen

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Ooit hebben vogels het grote uitsterven van alle andere dinosauriërs overleefd. Dat lag er voor een groot deel aan dat ze zo klein waren. Des te merkwaardiger is het dat in de periode daarna reuzenvogels zijn ontstaan. En daar onder waren heel bijzondere exemplaren. Wat te denken van de schrikvogels, in het Engels bekend als terror birds. Goed drie meter hoog, een 400 kilogram zwaar, joegen deze loopvogels in Zuid Amerika op alles wat zich bewoog. Onschuldiger waren planteneters als Gastornis , teruggevonden in Noord-Amerika en Europa. Ze waren een kleine drie meter hoog en voorzien van een grote kop met enorme snavel. Zij leken op de imposante dondervogels uit Australië. Die zijn verwant aan eenden en daarom in het Engels bekend als de Demon Duck. Behalve deze loopvogels die het vliegen hadden opgegeven waren er ook zeevogels als de Pelagornis, met een spanwijdte van meer dan 7 meter, en lange snavels voorzien van pseudo-tanden. De vogel met het grootste vleugeloppervlak was een Zuid Amerikaanse gier Argentavis magnificens, met een gewicht van 70 kilo. Dit was een vliegkampioen , met een super zweefvermogen dankzij brede vleugels die ook tot wel meer dan 7 meter spanwijdte konden hebben.

Tot 1400 leefden trouwens in Nieuw Zeeland nog verschillende moa soorten, grote loopvogels tot drie en een halve meter hoog. En duizend jaar geleden liep op Madagaskar de olifantsvogel nog rond, de zwaarste van alle, slechts drie meter hoog, maar tot wel 700 kilo zwaar. Grote vogels hadden en hebben het dus moeilijk. Waarom het in de evolutie dan toch steeds weer geprobeerd wordt? Groot zijn heeft voordelen, het schrikt vijanden af, het helpt om makkelijker warm te blijven als het koud is. Maar als groot dier heb je wel veel voedsel nodig om je gewicht op peil te houden, en dat voedsel moet maar altijd beschikbaar zijn. De vogels ontstonden als speciale groep binnen de dinosauriërs. Toen was de plek van de grote planten- en vleeseters al door andere dinosauriërs ingenomen. Binnen een andere groep van de reptielen hadden zich vliegende reuzen gevormd, de pterosauriërs. De grootste soorten hadden een spanwijdte van over de tien meter. In zee heersten de plesiosauriërs en ichthyosauriërs als geduchte rovers. Vogels deden er dus toen goed aan om zich wat bescheiden op te stellen, qua grootte. De grote klap van een meteorietinslag maakte 66 miljoen jaar geleden een einde aan alle grote reptielen en dinosauriërs. Kleinere vogelsoorten overleefden. In de leegte die al die grote uitgestorven soorten overlieten begonnen daarna een aantal vogelsoorten de gok toch te wagen. Loopvogels gaven het vliegen op, en een aantal van hen werden enorme planteneters, en vleesetende jagers. En als al gezegd zochten ook een aantal vliegende soorten het in een grote omvang. Het bleef een riskante aangelegenheid. Klimaatwisseling en de opkomst van de zoogdieren - steeds groter wordende soorten, en een onaangename kleinere soort genaamd Homo sapiens - maakten aan al deze avonturen een eind.

Abonneer nu

Dat als laatste van alle dinosauriërs op aarde er nu meer dan tienduizend soorten vogels rondvliegen hebben ze dus zeker niet aan hun grootte te danken. Wel aan hun hoge stofwisseling, die het ze veroorlooft om extreem behendig, langdurig en efficiënt te vliegen. Alles in hun bouw is gericht op gewichtsvermindering, heel lichte botten, geen zwaar gebit en kaken. Daarvoor in de plaats een heel slim geconstrueerde snavel, die geschikt is voor heel veel soorten voedsel. Flexibiliteit van succesvolle vogelsoorten zit hem ook in hun snelle groei. De jongen-tijd is eerder een kwestie van weken dan van maanden. Wat andere dinosauriërs al ontwikkeld hadden, verenpakketten en een aanzet van vleugels, hebben vogels geperfectioneerd en ontwikkeld om daadwerkelijk mee te kunnen vliegen. Iets wat andere dinosauriërs nooit gelukt is. En heel belangrijk, relatief voor hun beperkte lichaamsomvang hebben de succesvolle vogels grote hersenen. Met als slimste vogels de kraaiachtigen en de papegaaiachtigen. Maar vlak onze vele zangvogelsoorten ook niet uit. Waarschijnlijk hebben 66 miljoen jaar geleden vooral kleinere vogels die van noten en vis leefden de klap overleefd. Bessen, planten en insecten waren lange tijd niet meer beschikbaar. Daarna is er een explosie van vogelsoorten geweest, vooral ook door seksuele selectie. Mannetjes zetten alles op alles, in verentooi en zang. En wij mogen daar nog steeds dagelijks van genieten.

TIP Hoe het met de vogels zo ver gekomen is, welke in hun 150 miljoen jaar lange geschiedenis overleefd hebben, en welke niet , is te lezen in het gloednieuwe boek van Steve Brusatte: The Story of Birds.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Na de laatste ijstijd kwam de beuk als laatste loofboom zo’n 3000 jaar geleden ons land weer binnen. Eerst vooral op hogere maar vochthoudende bodems. Kalkrijk en leemhoudend strekt tot aanbeveling. En in geen geval te nat, op laagveen, droge zandgronden of zeeklei. Kortom, nogal wat noten op zang. Om nog maar niet te spreken over de ellende als er ineens een buurboom omvalt: fatale zonnebrand kan het gevolg zijn. Maar wat een prachtige boom. De ontroerend zacht behaarde bladeren die begin mei uit de knop komen. Het onbeschrijfelijk mooie kiemplantje als een beukennootje het haalt om uit te lopen (en opgetild te worden door het plantje). En dan die prachtige goudbruine bossen en lanen in de herfst.

Beukenbossen, al dan niet gemengd met eikenbomen, zijn een climaxvegetatie. Berken en wilgen zijn typische pionier-soorten, die nieuwe, open en kale gronden kunnen bevolken. De beuk is zo ongeveer het tegenovergestelde. Beukenbossen vormen, als er geen grote veranderingen van buiten optreden, een stabiel eindstadium in de vegetatie. Daarbij speelt de beperkte levensduur van de beuk, zelden ouder dan 200 jaar, -geen rol. De beuk is een schaduwboom bij uitstek. Dit maakt de boomsoort zeer competitief ten opzichte van niet-schaduwsoorten. Belangrijk voor continuïteit is dat beukennootjes goed in schaduw kunnen kiemen. Opgroeiende en volwassen bomen kunnen zich goed in de schaduw handhaven. Zij vormen zon- en schaduwbladeren. De zonbladeren zijn dikker en beter gewapend tegen uitdroging. De bladeren zitten om en om aan een kant van de takken, de takken verschillen in lengte. Al met al vormen de bomen een dicht bladerdek dat een diepe schaduw geeft. Dat maakt dat er in beukenbossen maar weinig ondergroei is van kruiden en struiken. De beuk geeft een ruwe humus die in de schaduw maar slecht verteert en een bodem-verzurende werking heeft. Ook door het dichte, fijnmazige wortelstelsel van de beuk, net onder de oppervlakte, hebben maar weinig andere plantensoorten een kans.

Beuken doen er zo’n vijftig jaar over voor ze volop gaan bloeien. En dan is het nog maar eens in de vijf tot tien jaar dat er sprake is van een uitbundige bloei en er een rijke beukennootjesoogst te verwachten valt. De bloei komt, met het uitkomen van de bladeren, eind April en eerder in Mei op gang. Mannelijke en vrouwelijke voortplantingsorganen groeien aan dezelfde boom. Mannelijke bloemen in de vorm van eivormige katjes die hangen aan zijdeachtig behaarde stelen. Vrouwelijke bloemen staan meestal met twee bij elkaar, elke bloem omgeven door een vierspletig napje. Beuken horen, samen met kastanjes tot de familie van de napjesdragers. Na bestuiving door de wind groeien de napjes uit tot stekelige houtachtige beukendoppen. In elke dop rijpen twee beukennootjes. Zodra de nootjes rijp zijn, springen de doppen in vier delen open en vallen de scherp driehoekige beukennootjes op de grond. De vruchten worden onder andere verspreid door eekhoorns, die ze als wintervoorraad gebruiken. Beukennootjes zijn een belangrijke voedselbron voor dassen, wilde zwijnen, trekvogels en standvogels als de gaai. Beuken worden graag aangeplant als hagen en als laanbomen. In de winter blijven de verkleurde bladeren lang aan de boom, vooral bij jongere exemplaren. Op de lege doppen van de beuk groeit het vrolijke geweizwammetje. Melkzwammen en russula’s horen tot de helpers van de beuk. Maar als er zich reuzenzwammen, echte tonderzwammen en porseleinzwammen aandienen is het einde nabij. Zo gaat het met deze napjesdragers, weten we uit fossiele stuifmeelkorrels, al meer dan 80 miljoen jaar.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Begin jaren vijftig van de vorige eeuw ontmoetten twee Britse dierenvangers elkaar op het vliegveld van Buenos Aires, Gerald Durrell en David Attenborough. De een was, toen hij in 1995 overleed, directeur van zijn eigen dierentuin op het eiland Jersey. Die was geheel gewijd aan de instandhouding van bedreigde diersoorten. Hij kon dat financieren doordat zijn meer dan 25 boeken over zijn natuurexpedities over de hele wereld goed werden verkocht. Het meest bekend was hij echter door de hilarische beschrijving van zijn jeugd op het eiland Korfoe “Mijn familie en andere beesten”. De ander is nu over de hele wereld bekend als Sir David. De man met de wat hese, maar gouden stem, die als geen ander het leven op aarde kan beschrijven. Honderd jaar is hij net geworden, en het is licht verbijsterend wat hij in die honderd jaar voor elkaar heeft gekregen. Van de introductie van snooker en Monty Python op de televisie tot aan een adembenemende en lange reeks natuurfilms. In de loop van het leven van Gerald en David valt een omdenken over onze houding over de natuur op. Het blijft de vraag in hoeverre ze er de natuur mee geholpen hebben.

De Jersey Zoo is een begrip geworden voor een veranderde rol van dierentuinen. De tuin maakt deel uit van de Durrell Wildlife Conservation Trust. Die heeft een uitgebreid programma ontwikkeld voor het redden van bedreigde soorten en hun leefgebieden. Aansprekende voorbeelden zijn de roodstaartleeuwaapjes uit Brazilie en de Alaotrabamboemaki’s uit Madagascar. Succesverhalen zijn ook dwergzwijntjes in India, en de Europese wilde kat in Wales. In totaal gaat het om het behoud van 116 soorten en het herstel van inmiddels 10 complete ecosystemen, Daarbij spelen de plaatselijke gemeenschappen een grote rol. De Trust verzorgt duizenden opleidingen in 149 landen en heeft trainingsfaciliteiten niet alleen op Jersey maar ook op het eiland Mauritius. Met de dierentuin en al andere activiteiten bereikt het programma inmiddels meer dan een miljoen mensen. En wie is een van hun “honorary fellows”? Jawel, Sir David Attenborough.

Heel geleidelijk is de inhoud van de televisieprogramma’s van David Attenborough veranderd. Van spannende verhalen over het vangen van wilde dieren naar hoe prachtig de natuur is, ver weg en dicht bij huis. En dan, volgens sommigen wel wat aan de late kant, komt er aandacht voor de fatale rol die de mens speelt bij de vernietiging van heel veel van die wonderprachtige natuur. Klimaatproblemen komen pas na vijftig jaar natuurfilms maken aan de orde. Eerder krijgt overbevolking, te veel vlees eten en onze slordige omgang met plastic zakjes de aandacht dan dat grote politieke en economische boosdoeners worden aangesproken. Het niets ontziende winstbejag, het bewust verzwijgen en afdekken van de grote milieuschandalen, het komt niet aan de orde. Het blijft bij een toenemende treurigheid over hoe de zaken gaan. En natuurlijke is er die terechte, warme en prachtig verwoorde fascinatie bij het moois van de natuur op deze aarde. De toeschouwers niet willen afschrikken lijkt daarbij het leidende motto. Zowel Gerald als David hadden beroemde broers. Lawrence Durrell was een hoog geloofd auteur, onder ander bekend van de Alexandria romans, en steevast genoemd voor de literatuur nobelprijs. Richard Attenborough een beroemd acteur en Oscar winnend filmregisseur. Toch hebben hun broers misschien wel een blijvender invloed op ons leven. Niet vanwege het redden van de natuur. Maar vanwege het feit dat we er mede dankzij hen niet meer om heen kunnen om ons te realiseren dat we nog steeds voortgaan op een wel heel verkeerde weg.

Meer van Gerald en David: vrijwel alle boeken van Gerald Durrell zijn nog steeds verkrijgbaar, evenals de vele natuurfilms die David Attenborough maakte; titels op hun Wikipedia-sites.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Het is dat de wolf zich in Nederland gevestigd heeft. Dus is de vos niet meer de enige kwaaie pier. Maar de reputatie van de vos is nog steeds niet zo best. Het is buiten de wolf geeneens het grootste roofdier in Nederland, dat is de das. Maar het helpt geen lieve moertje (wat trouwens de naam van een vrouwtjesvos is). In jagerskringen zijn ze schuld aan de weidevogelsterfte en zijn het verschrikkelijke kippenmoordenaars en eierrovers. Dat gedegen veldonderzoek wat anders laat zien, van incidenten afgezien, mag niet baten. Dus kunnen het hele jaar door afschotvergunningen worden afgegeven. Dat helpt niet, de vossenstand is al tientallen jaren vrijwel gelijk,. Afschot veroorzaakt vooral onrust en verplaatsingen. Het probleem van de vos is dat de interessante kanten van zijn gedrag, vooral ook in groepsverband, door zijn verborgen leefwijze ons grotendeels ontgaan.

Vossen leven meestal in groepen. Behalve een ouderpaar zijn meestal ook een aantal tantes van de partij, die meehelpen om de jongen groot te brengen. Vossen zijn heel communicatief in de groep. Naast een variatie aan lichaamsgebaren en gezichtsuitdrukkingen is er een repertoire bekend van ruim 25 verschillende klanken. Voldoende voedsel vraagt veel tijd van de vos, een beetje vos eet een pond per dag. Aan kikkers en padden, mollen en spitsmuizen hebben ze een hekel maar verder zijn er niet veel dingen die vossen niet eten. Het merendeel zijn kleinere zaken als regenwormen, insecten, woelmuizen (planteneters!), bessen en vruchten zoals bramen. Maar ook aas en afval maakt deel uit van het menu. En als daar gelegenheid voor jagen ze ook op hazen, egels en konijnen, en vogels en hun eieren. Niet helemaal goed begrepen zijn de slachtpartijen die vossen soms kunnen aanrichten in kippenhokken of kolonies van grond-broedende vogels als ganzen of kokmeeuwen. Het lijkt eerder een redeloze razernij, zoals die ook bij mensen voorkomt, dan een gedrag dat te begrijpen valt uit hun voorgeschiedenis. Het hoort niet bij hun normale gedrag, waarbij ze voedselresten zorgvuldig begraven om die later weer op te zoeken.

Meestal hebben vossen een roodbruine vacht, maar in een bergachtige omgeving komen ook donkerder exemplaren voor. Van dit meeste verspreide roofdier op aarde komen ook zilverkleurige mutanten voor. Daarmee wordt in sommige landen nog gefokt vanwege de pels. Met deze wilde zilvervossen is in 1958 in Rusland een langlopende proef begonnen om dieren te selecteren op “tamme” eigenschappen. Na negen generaties van selectie waren er al gedragsveranderingen. Zilvervossen begonnen te jankten om aandacht en mensen op te zoeken en te liken. In 1999, na dertig generaties, was bij 75 % van de dieren alle agressie verdwenen. Deze dieren hadden ook slappere oren en kortere poten en staarten. Men was heel trots op deze snelle ‘domesticatie’. Het zou heel veel sneller gelukt zijn dan de vroegere domesticatiepogingen van wolf tot hond. Het belang van de tamme zilvervos? Vermoedelijk wacht de wilde zilvervos geduldig af tot mensen niet langer willen zorgen voor de selectie.

De vos en de weidevogels
1) Het gaat de weidevogels in Nederland niet goed. Ze konden vroeger optimaal profiteren van ‘ouderwetse’ landbouw. Een gevarieerde grasmat, hoge waterstanden tot in het voorjaar, pas laat na het broedseizoen de eerste maaisnee en bemesting met stalmest. Kom daar nog maar eens om. Wie wil dat betalen?

2) Er zijn veel pogingen geweest om de zaak toch nog te redden. Brede ruige bermen, iets minder bot met de irrigatie, en als er dan toch vroeg gemaaid moest worden controles op nesten, nesten aangeven en het plaatsen van nestbeschermers.

3) En dan is er toch nog steeds die vermaledijde predatie van eieren en nestjongen. De vos kreeg al gauw de zwarte piet. Degelijk onderzoek, met grootschalig gebruik van camera’s, maakt duidelijk dat het een uitgebreid gezelschap is van loslopende katten en honden, hermelijnen en andere marterachtigen, ratten, kraaien en reigers, en ja, ook de vos (voor 8%).

4) Er zijn wel meer maatregelen tegen predatie te ondernemen, bijvoorbeeld tijdelijke rasters of schrikdraad, en het nog veel zorgvuldiger nalopen van nesten, het blijvend zorgen voor goede nestbescherming. Daarvoor ontbreekt het vaak aan kennis. Maar bovenal, en dat kost de boer geld, het uitstellen van de steeds vroegere maaierij.

5) Maar het hoofdprobleem is dat het areaal van bloemrijk grasland in Nederland zwaar onder druk staat. Dat begint met stadsuitbreiding, wegenaanleg en de toenemende recreatiedruk. En voor zover er grasland is bestaat dat uit zwaar geïrrigeerde Engelse raaigras-steppes, goed voorzien van kunstmest, voor een optimale opbrengst. Het bejagen van de vos gaat de Nederlandse weidevogels niet redden.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De eerste salamander kroop zo’n 370 miljoen jaar geleden op het land. Toen duurde het nog zo’n dikke honderd miljoen jaar voor de eerste kikkers verschenen. Ze verloren hun salamanderstaart (staartloos, dat is ook hun Latijnse naam Anura), en dat was blijkbaar een goede zet. Want sindsdien zijn de kikkers niet meer van de aarde weg geweest. Sterker nog, er zijn nu 7600 verschillende soorten beschreven. Dat is een kleine 90 % van alle amfibieën op aarde. Het aantal kikkersoorten neemt door nieuwe vondsten nog steeds toe. Dat neemt niet weg dat een derde van alle soorten uitsterven boven het hoofd hangt, natuurlijk voor al door ons toedoen. In ons land komen 11 soorten voor. Net zoals met de gewone pad gaat het met de (blauwe) heikikker, de bruine en de drie groene kikkersoorten redelijk goed.

Als enige van alle gewervelde dieren maken kikkers een metamorfose door. Wat er in het water uit het ei kruipt lijkt maar weinig op een volwassen kikker. Kikkervisjes hebben kieuwen, geen poten maar wel een staart. Volwassen kikkers ademen via de huid en longen. Huidademhaling lukt alleen in een vochtige omgeving. De ademhaling in de longen gebeurt via het openen van neus en mond en wordt dus niet actief ondersteund door spieren en ribben, zoals bij ons. Daarentegen hebben de meeste kikkersoorten een kwaakblaas, de huid van wangen en keel kunnen ze oprekken en daarmee de merkwaardigste (en vaak harde) geluiden voortbrengen. Vooral mannetjes kikkers verdedigen zo een territorium en het kwaken speelt ook een grote rol bij de voortplanting.

In februari klink bij ons al in poelen en sloten het tevreden klokkende geluid van de heikikker, alsof uit onder water gehouden flessen lucht ontsnapt. De mannetjes zijn mooi blauw gekleurd, om te laten zien dat ze er helemaal klaar voor zijn. Vanaf maart kinkt het sonore en bescheiden gebrom van de bruine kikker, de mannetjes hebben geen uitwendige kwaakblazen. Maar vanaf april barst het kikkerconcert pas goed los. Onze drie groene kikkersoorten hebben overduidelijke kwaakblazen, de meerkikker is het meest oorverdovend. Vergeleken daarmee is het geluid van de gewone pad een echte een vriendelijk zacht en hoog piepje. Inmiddels horen alle paddensoorten ook tot de groep van de kikkers, de al dan niet gladde huid is geen onderscheidend kenmerk. Alle kikkers en padden zijn in hun leven afhankelijk van water. Kikkers komen op de wereld in alle maten en soorten voort, van minder dan een gram tot aan een dikke kilo. De Nederlandse soorten zijn heel beschaafd van formaat. Van de zeldzamere soorten, veel alleen in Zuid Limburg te vinden, is de boomkikker de kleinste. Andere weinig voorkomende soorten zijn de vroedmeesterpad, de geelbuikvuurpad, de knoflookpad en de rugstreeppad. Het lijstje van de algemenere echte kikkers zie hier onder. Overigens, alle elf kikker- en padden-soorten in Nederland zijn beschermd

Vijf algemene “echte kikkers”
1) De “blauw” heikikker komt niet in Flevoland voor maar verder overal in natuurgebiedjes, vooral in Midden-, Oost- en Noord-Nederland.
2) De bruine kikker is de meest algemene kikker, misschien niet in het uiterste noorden van Friesland en Groningen.
3) De meerkikker is de grootste van de drie groene kikkers. Komt vooral in West- en Noord-Nederland voor.
4) De poelkikker is de kleinste groene kikker; het leefgebied (Oost-Nederland) vult precies dat van de meerkikker aan.
5) De bastaardkikker is een kruising van meer- en poelkikker, komt in het hele land voor (behalve op Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog), maar wordt soms door de meerkikker verdrongen.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Die keuze lijkt niet ingewikkeld. Natuurlijk wint het oor. Op het oog lijken deze twee soorten zo veel op elkaar dat ze in het veld erg moeilijk uit elkaar te houden zijn. Maar het eerst opgewekte en dan wat treurig eindigend melodietje van de fitis is niet te verwisselen met het eentonige roepen van de eigen naam door de tjiftjaf. In Duitsland roepen ze Zilpzalp. En in Groot Brittannië chifchaff.

De tjiftjaf arriveert in maart vanuit landen rond de Middellandse zee. De fitis doet er een paar weken langer over, maar die moet dan ook van veel verder weg komen. Ze overwinteren in midden Afrika en moeten eerst de Sahel zone en de Sahara oversteken. Des te verwonderlijker is dat de fitis jaar na jaar op vrijwel de zelfde dag weer terug is en in dezelfde boom zijn melancholieke liedje laat horen, begeleid door de tjiftjaf in de buurboom.

Als ze zo op elkaar lijken, hoe verwant zijn fitis en tjiftjaf? Tegenwoordig wordt dat minder op grond van het uiterlijk bepaald maar vooral naar de overeenkomst in DNA, het erfelijk materiaal. Op basis daarvan horen fitis en tjiftjaf beiden tot het geslacht van de boszangers. Die grote groep, in het latijn Phylloscopus (oftewel bladonderzoekers), bestaat uit 81 bruingroene vogelsoorten die broeden in Europa en Azië. Aan de hand van het DNA worden negen groepen, zogenaamde clades onderscheiden die ieder voor zich afstammen van een gemeenschappelijke voorouder. En jawel, fitis en tjiftjaf stammen uit dezelfde clade.

Er zijn kleine verschillen in uiterlijk. De tjiftjaf heeft wat donkerder poten en wat kortere vleugels. Beiden zijn in het voorjaar uitgesproken insecteneters. De tjiftjaf slaat tijdens het foerageren met zijn staart en zoekt zijn prooien vaak wat hoger in de boom dan de fitis. Behalve in de zang zit het grote verschil tussen beiden soorten vooral in de trekpatronen. Daarop lijkt de klimaatverandering ook effect te hebben. Heel beslissend voor het broedsucces is of het tijdstip van het uitkomen van de jongen nog klopt met de steeds vroegere piek in uit het ei kruipende rupsjes. De tjiftjaf lijkt daar beter op in te spelen dan de fitis, door inmiddels beduidend eerder terug te keren in het broedgebied, soms al in februari. De fitis lijkt het moeilijker te hebben om zijn ook veel langere trektocht uit midden Afrika voldoende te vervroegen.

De laatste 25 jaar horen we ze op vrijwel dezelfde dag in de tweede week van april weer voor het eerst hun lied zingen. Beiden zijn nog steeds zeer succesvolle broedvogels in ons land. Maar wel is de broedvogelstand van de tjiftjaf met 400.000 nu twee keer zo hoog als die van de fitis. Interessant zijn de experimenten van de Groningse onderzoekers Christiaan Both met de bonte vliegenvanger, ook al zo’n langeafstand trekker. Die soort kon zijn aankomst wel wat vervroegen, maar niet genoeg voor de rupsenpiek. Both ontdekte een slimme andere aanpassing van de bonte vliegenvanger. Die vliegen, als ze hier te laat aankomen, nu door naar Scandinavië. En daar lijken ze dan precies op tijd te zijn. Of dat bij de fitis ook het geval zou kunnen zijn? Fascinerende, maar voorlopig veel te moeilijke vraag blijft hoe de verschillen tussen de zo nauw verwante fitis en tjiftjaf ooit tot stand zijn gekomen.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De bomen met een witte bast die ieder herkent. De meest voorkomende is de ruwe berk, met vaak ruige, donkere barsten onder in de bast. De hangende berk heet die in het Duits. En dat klopt, want de hoogste takken hangen sierlijk naar beneden, net zoals de mannelijke katjes.

Onze andere berk is de zachte berk. Vanwege de haartjes onder de bladstelen heet die in het Engels zelfs de donzige berk. Doet het ook goed op nattere gronden, en wordt daarom door onze buren in het oosten en het westen ook wel de moerasberk genoemd. Berken zijn pionier bomen die ons landschap al meer dan 8000 jaar opsieren. Geliefd in de haarverzorging (berkenwater). En gehaat in het voorjaar gehaat vanwege de pollen, het mannelijke stuifmeel.

Berken hebben niet de bestendigheid van bijvoorbeeld eiken of beuken. Ze worden zelden ouder dan honderd jaar. Ze vallen makkelijk om met hun oppervlakkige wortels. Het zijn bomen die van licht houden en doen het daarom ook goed in open landschappen zoals heidevelden. In een uitgroeiend bos zullen ze relatief snel worden verdrongen. Waar berken staan zijn ook vaak paddenstoelen te vinden. Berken leven samen met vliegenzwammen en berkenboleten. Die schimmels noemt men hun symbionten. De schimmeldraden maken contact met de fijne worteldelen van de berk. Die wordt beschermd tegen het binnendringen van schadelijke organismen, krijgt mineralen en een verbeterde wateropname. In ruil levert de berk voedingsstoffen als suikers (glucose) terug aan de paddenstoelen. Als de berk sterft verdwijnen ook vaak de berkenboleten en vliegenzwammen. Als het niet goed gaat met de berk, het is bijvoorbeeld te nat of er is te veel schaduw, dan is er een dikke kans dat er een andere paddenstoel verschijnt, de berkenzwam of berkendoder. De berkenzwam groeit als een bruinig kussen met een korte steel op de stam van de berk, met een witte buislaag aan de onderkant. Deze zwam leeft zowel van de nog levende als van de dode berk, en is daarmee een necrotrofe parasiet. De berkenzwam veroorzaakt bruinrot in het gezonde hout van de boom. Hierdoor kan een aangetaste boom eerst wel rechtop blijven staan, maar zijtakken kunnen onverwacht af vallen. Dan breekt de stam vaak enkele meters boven de grond af. Stukken berkenstam liggen nog tijden met intacte witte schors op de grond, maar zijn van binnen dan al geheel vermolmd.

In het voorjaar leveren berken vreugde en verdriet. Van oudsher wordt in het voorjaar uit de berkenstam sap gewonnen. Door de hoge worteldruk kunnen per boom wel meerdere liters worden afgetapt. Het sap heeft een hoog suikergehalte en na gisting ontstaat een alcoholische drank. Ook wordt het sap als haarmiddel gebruikt onder de naam berkenhaarwater. Het verdriet zit hem in de sterk allergene werking van berkenpollen. Alleen al in Nederland geeft dat problemen voor één miljoen mensen.

Het stuifmeel wordt in de lange mannelijke katjes in enorme hoeveelheden aangemaakt en door de wind verspreid. Terecht gekomen op slijmvliezen van neus of ogen kan dat tot een hooikoortsachtige reactie leid. Daar kan medicatie maar beperkt tegen helpen. In de lange bloeitijd van berken, van de tweede helft in maart tot in mei, kunnen heel veel mensen ziek worden, vooral bij droog en winderig weer. Op de website Pollennieuws wordt voor hen de meest actuele situatie aangegeven.

Ruw of zacht?

- De ruwe berk is een sierlijk verschijning. Met een hoogte tot 30 meter geven de hangende takken vooral aan de ouder bomen een vriendelijker beeld dan de iets kleinere en meer kegelvormige zachte berk. Daarvan zijn de takken meer naar boven gericht en om elkaar heen gedraaid, zeker ook als struik

- De schors van de ruwe berk is zilverachtig wit, en heeft aan de basis gegroefde en ruitvormige zwarte patronen. Die ontbreken bij de zachte berk, met een meer egale en vaak wat grijsachtige schors.

- De bladeren van de ruwe berk zijn glanzend, van eirond tot driehoekig ,en dubbel getand. De zachte berk heeft regelmatige enkeltandige en aan de onderkant behaarde bladeren. Ook de bladsteel is behaard.

- De hangende mannelijke katjes van beide soorten zijn vaak in groepjes van 2 tot 4 bij elkaar. In de winter bruin, verkleuren ze in het voorjaar naar geel. De vrouwelijke katjes zijn aanvankelijk groen en staan recht op. Na bevruchting worden ze breder en gaan ook hangen, tot de vruchtkatjes uit elkaar vallen.

- De ruwe berk groeit op een droge tot matig vochtige, zure tot neutrale bodem. Vooral op arme grond, gedijt goed in zand of leem. In Nederland talrijker dan de zachte berk. Die heeft graag een vochtige tot natte bodem, groeit zowel op zure en voedselarme als op matig voedselrijke veen en zandgronden, ook als struikgewas.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

🎧 Luister verder

Deze nieuwsbrief hoort bij onze wekelijkse podcast, waarin we dit onderwerp verder uitdiepen — met context, verwondering en af en toe een zijpad.

👉 Beluister de aflevering in je favoriete podcastapp.

📬 Blijf meewandelen

Vond je dit interessant?

Dan ben je van harte welkom om deze nieuwsbrief te blijven ontvangen.

Elke week een nieuw verhaal over natuur, wetenschap en hoe die twee ons dagelijks leven raken.

👉 Inschrijven kan via🌿 mennoenerwin.nl

(Gratis, en je kunt je altijd weer uitschrijven.)

Tot volgende week,

Menno & Erwin

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Lange tijd heersten de dinosauriërs op aarde. Er leefden toen weinig zoogdieren. Over het algemeen vrij kleine dieren, en zoals we vermoeden vermeden ze de dag en waren vooral ’s nachts actief. Veel dino’s waren juist overdag actief, aangewezen als ze waren op de warmte van de zon. Daarom bood de nacht een uitweg voor zoogdieren, met een naar verhouding hoge stofwisseling. Deze theorie, die bekend staat als de “bottleneck” (= flessenhals) hypothese, steunt inmiddels ook op argumenten over het gezichtsvermogen. De meeste zoogdieren zijn kleurenblind. Hun vermogen om licht waar te nemen is in veel opzichten beperkt vergeleken met reptielen en vogels en aangepast aan de nacht. Bovendien ontbreekt het aan een bescherming tegen de gevaarlijke UV schade. Dat is alleen zo in de groep van zoogdieren die hun jongen de hele zwangerschap via een placenta in de baarmoeder laten groeien.

Anders dan deze placentalia beschikken buideldieren en eierleggende zoogdieren (het vogelbekdier en de mierenegel) wel over een UV-schade herstelsysteem, een zogenaamd fotolyase. Later, maar niet gepubliceerd onderzoek maakt aannemelijk dat helemaal aan het begin van de ontwikkeling van alle zoogdieren al twee andere fotolyase systemen uitgeselecteerd zijn. Dat zou suggereren dat de placentale zoogdieren door een dubbele flessenhals van de nacht gegaan zijn, om te overleven in een wereld vol dinosauriërs. Vogels worden tegenwoordig gezien als de enige overlevenden en de directe afstammelingen van de dinosauriërs. Zij behoren daarom volgens moderne indeling bij de vier nog overlevende ordes van reptielen. Die kennen wij als de groep van de slangen, hagedissen en wormhagedissen, de groepen van de schildpadden en de krokodil-achtigen en de enige (in Nieuw Zeeland) overlevende soort van de brughagedissen. Al deze reptielen hebben samen met de vogels niet alleen de drie tegen UV schade beschermende fotolyase systemen. Ook beschikken ze over een grotere variatie aan kleurdetectie, inclusief infrarood en ultraviolet.
Zoals de nieuw opgestelde hypothese stelt zijn de vermoede verliezen van twee UV beschermingssystemen door alle zoogdieren rond 200 miljoen jaar geleden gebeurd. Dit werd gevolgd door het verlies van het derde system zo’n 55 miljoen jaar later, dit keer alleen bij de placentale zoogdieren. Deze verliezen zijn nooit meer goedgemaakt. Ook wij als mensen moeten het tot ons verdriet zonder bescherming doen. Misschien kunnen nieuwe methoden om DNA te onderzoeken duidelijkheid geven of de hier geschilderde teloorgang in een dubbele flessenhals werkelijk zo gebeurd is. Wat wel duidelijk is dat een aantal zoogdieren inmiddels weer dag actief konden worden. Voor ons mensen speelt het kleuren kunnen zien daarbij een belangrijke rol. De meeste zoogdieren zijn totaal kleurenblind. Maar door een gen-verdubbeling zo’n veertig miljoen jaar geleden hebben de meeste apen en alle mensapen het kleuren zien weer heroverd. Zij hebben nu weer speciale fotopigmenten voor de kleuren rood, geel en blauw. Daarmee kunnen we bijvoorbeeld de rijpheid van vruchten en bladeren weer goed beoordelen. Heel recent is ontdekt dat er voor de overgang van nacht naar dagactiviteit ook de reactie op temperatuurveranderingen een rol speelt. Op celniveau blijken daarbij veranderingen in gen activiteit uit te maken of een zoogdier overdag actief is. Door die gen activiteit te blokkeren kon men van een nacht actieve muis een dag actief dier maken.

Bronnen:

The nocturnal bottleneck and the evolution of activity patterns in mammals.
2013 M.P.Gerkema et al. Proc Biol Sci 2013 80(1765):20130508 doi: 10.1098/rspb.2013.0508.

A cellular basis for the mammalian nocturnal-diurnal switch.
2026 A.D. Beale et al. Science 391-6788 https://www.science.org/doi/10.1126/science.ady2822

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

🎧 Luister verder

Deze nieuwsbrief hoort bij onze wekelijkse podcast, waarin we dit onderwerp verder uitdiepen — met context, verwondering en af en toe een zijpad.

👉 Beluister de aflevering in je favoriete podcastapp.

📬 Blijf meewandelen

Vond je dit interessant?

Dan ben je van harte welkom om deze nieuwsbrief te blijven ontvangen.

Elke week een nieuw verhaal over natuur, wetenschap en hoe die twee ons dagelijks leven raken.

👉 Inschrijven kan via🌿 mennoenerwin.nl

(Gratis, en je kunt je altijd weer uitschrijven.)

Tot volgende week,

Menno & Erwin

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Klopt het dat koeien maar twee uur per dag slapen was de vraag. Het antwoord is in principe ja. En wat je je danmeteen afvraagt is waarom wij mensen dan zo’n 8 uur slapen. Om maar niet te spreken over sommige vleermuizen die wel 20 uur per dag slapend doorbrengen. Die grote verschillen in slaapduur, tussen wat toch allemaal zoogdieren zijn, begrijpen we maar ten dele.

De opbouw van de slaap is voor alle soorten zoogdieren dezelfde. Een afwisseling van aan de ene kant fases met diepe slaap, die zich vertaalt in langzame golven in onze hersenen. En aan de andere de slaapfases met snelle oogbewegingen (Rapid Eye Movements oftwel REM slaap), de fase waarin we dromen. Pas recent is er slaap gemeten tijdens activiteit, bij herkauwende rendieren. Er is nog veel over slaap te ontdekken. Zeker als het om de vraag gaat waarom we slapen.

Van alle mogelijke redenen waarvoor slaap goed kan zijn die van veiligheid en energiebesparing waarschijnlijk de oudste. Als je niet actief hoeft te zijn, bijvoorbeeld om voedsel te verzamelen of energie uit zonlicht te halen (fotosynthese) kun je beter naar een ruststand overgaan, op een veilige plek. Dat zal vaak samenhangen met de dagelijkse afwisseling van licht en donker, en natuurlijk met de omgevingstemperatuur. Daarom spelen inwendige biologische kloksystemen een grote rol bij de regeling van slaap.

Bij het fenomeen slaap zijn er nog een aantal zaken aan de orde die met herstel en informatieverwerking te maken hebben. En die hangen samen met de al eerder genoemde slaapfases van diepe slaap en REM slaap. Tijdens die processen worden allerlei afvalstoffen in de hersenen opgeruimd die tijdens activiteit ontstaan zijn. Een voorbeeld zijn Tau-eiwitten. Die staan in een kwalijk daglicht bij de ziekte van Alzheimer. Die nog steeds ongeneselijke ziekte wordt bevorderd door chronisch slaapgebrek.

Tijdens slaap vindt er ook een herordening van in de hersenen opgenomen informatie plaats. Daarbij zijn er heel veel minder belangrijke, en vooral zintuigelijke waarnemingen, die beter uitgefilterd kunnen worden en niet in ons lange termijn geheugen opgeslagen hoeven te worden.

Het is wel spannend om met die ideeën over de functies van slaap te kijken naar de grote verschillen tussen dieren in slaapduur. Wat opvalt is dat veel roofdieren langslapers zijn. Als zij de buit binnen hebben kunnen ze met een gerust hard het er de rest van de dag van nemen. Dat geldt voor leeuwen, maar ook voor onze honden en katten. En het geldt blijkbaar ook voor vleermuizen. Het jagen op vliegende insecten in de schemering is weliswaar een dure aangelegenheid, maar blijkbaar heel effectief.

Vleermuizen zijn ook heel goed in een minimale energie-uitgave tijdens de slaap. Knaagdieren en konijnen en hazen verdelen de tijd van slapen en wakker zijn eerlijk over etmaal. De kortslapers lijken de vegetariërs. Geiten een uur of zeven, olifanten vijf uur, koeien en schapen op stal een uur of vier, maar in de wei maar twee, en paarden een uur of drie. Er werd altijd beweerd dat dat samen hing met het feit dat tijdrovende begrazing (en herkauwen) de oorzaak is. Maar de vinding dat herkauwende rendieren in die tijd ook slaapepisodes hebben verandert dat verhaal mogelijk. Het is wat verbazend dat daar nog niet in detail bij koeien naar is gekeken.

En hoe zit het bij ons mensen? Onze gezonde slaapduur schommelt met wat variatie afhankelijk van de persoon tussen pakweg 7 en 9 uur. Al dan niet met een siësta, oftewel een powernap in de middag van maximaal een half uur.

Onze hersenen hebben die slaap blijkbaar nodig om goed te kunnen functioneren. Wie met te weinig slaap een rekenopgave moet oplossen gebruikt maar een fractie van zijn hersenen vergeleken met een uitgeslapen persoon, met alle gevolgen van dien. Wij zijn ook in staat, net als rendieren, om tijdens activiteit even te slapen. Een fors percentage van autorijders heeft die haast, of echt helemaal weggedoezeld zijn ervaring tijden het rijden. En het maakt nog steeds een significant deel uit van ongeluk-oorzaken.

Slaap is van levensbelang, voor dieren maar zeker ook voor de mens. Het meerdere dagen verhinderen van slaap, en vooral ook van REM-slaap, staat internationaal bekend als een uiterst verwerpelijke martelmethode. De lichamelijke en geestelijke gevolgen kunnen desastreus zijn.

Toch is het gedocumenteerd dat beschaafde landen als USA, Rusland en China deze methode toepassen.

Meer over gezonde slaap:

- Raadpleeg de site van het herseninstituut: https://www.hersenstichting.nl/de-hersenen/gezonde-hersenen/slaap/

Lees het boek: De klok met duizend wijzers. Hoe de biologische klok je leven beïnvloedt van Anneloes Opperhuizen en Marijke Gordijn

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

🎧 Luister verder

Deze nieuwsbrief hoort bij onze wekelijkse podcast, waarin we dit onderwerp verder uitdiepen — met context, verwondering en af en toe een zijpad.

👉 Beluister de aflevering in je favoriete podcastapp.

📬 Blijf meewandelen

Vond je dit interessant?

Dan ben je van harte welkom om deze nieuwsbrief te blijven ontvangen.

Elke week een nieuw verhaal over natuur, wetenschap en hoe die twee ons dagelijks leven raken.

👉 Inschrijven kan via🌿 mennoenerwin.nl

(Gratis, en je kunt je altijd weer uitschrijven.)

Tot volgende week,

Menno & Erwin

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app