De oudst bekende menselijke kaart is 3,6 bij 6, 8 centimeter groot. Op de kaart staat een rivierdal afgebeeld tussen twee heuvelruggen. Volgens de begeleidende tekst (in spijkerschrift) beschrijft de kaart het grondbezit van de heer Azala. Het kleitablet, in 1930 gevonden in Irak, stamt uit de 24e eeuw voor het begin van onze jaartelling. Waarschijnlijk diende de kaart als bewijsstuk voor een grondoverdracht. Precies zulke kaarten gebruiken vleermuizen en vogels als spreeuwen en postduiven, maar dan om zich te oriënteren. En bij hen zitten zulke kaarten in het hoofd. Ook de meest gebruikte menselijke kaart diende voor kompas oriëntatie, op zee. De Vlaamse maker Gerard Mercator kon niet vermoeden dat zijn tweedimensionale kaart uit de zestiende eeuw ooit een politiek instrument zou worden. Wat op elke globe duidelijk wordt, de kaart van Mercator klopt in het geheel niet bij het weergeven van de grootte van landen. Op zijn kaart is Groenland net zo groot als het continent Afrika. Terwijl Groenland in werkelijkheid veertien keer zo klein is. Kort geleden hebben de VN ingestemd met het gebruik van de eerlijker “equal earth” kaart. Iedereen stemde voor, behalve de Verenigde Staten. Het gebruik van kaarten voor prestige of als eigendomsbewijs lijkt aan mensen voorbehouden.

Het raadplegen van kaarten in je hoofd is net zo wijd verbreid bij dieren als bij mensen. In zulke kaarten spelen oriëntatiepunten een grote rol. Je hebt experimenten nodig om te herkennen of en welke oriëntatiepunten er gebruikt worden. In 1938 publiceerde de latere Nobelprijswinnaar Nico Tinbergen zijn onderzoek naar het terugvinden van nesten door solitaire graafwespen. In elk nest zit een enkele larve. Regelmatig bezoekt de vrouwelijke wesp de nesten om haar jongen .te voeren. Tinbergen kon aantonen dat dennenappels en ander bakens gebruikt werden om de nesten terug te vinden. Door die bakens te verplaatsen gingen de wespen op andere plekken zoeken. Op een zelfde manier gebruiken honingbijen, mieren en andere insecten aanwijzingen in de omgeving om zich te oriënteren.

Het gebruik van kenmerken in de omgeving is uitgebreid aangetoond in het laboratorium, onder andere bij ratten, duiven, mezen en kraaiachtigen. In het veld zijn experimenten gedaan met vleermuizen en duiven over de rol van landkenmerken bij hun vluchten. Ook bij lange afstand vogeltrek speelt het landschap een rol. Aan de ene kant zijn er de erfelijk vastgelegde trekprogramma’s. Eerstejaars zangvogels laten in het laboratorium hun trekroute naar Afrika zien aan de hand van nachtelijke trek-onrust in de vliegkooi. De lengte en de richting van hun reis, eerst naar Gibraltar, en dan met een knik naar het oosten, naar het binnenland van Afrika, is allemaal terug te lezen in hun nachtelijke vliegbewegingen. Maar naast die erfelijke component speelt ook ervaring met en herkenning van het landschap een rol. Dat toonde Perdeck in de vijftiger jaren aan met zijn verplaatsingsexperiment van spreeuwen naar Zwitserland. De normale vliegroute in de herfst voert veel van onze spreeuwen naar Zuid Engeland. De volwassen spreeuwen vlogen daar ook vanuit Zwitserland heen. Maar de jonge spreeuwen, zonder eerder trekervaring, kwamen in Zuid Frankijk en Spanje uit. Ze hadden de richting en afstand goed, maar misten de ervaring om gebruik makend van landschapskenmerken de traditionele overwinteringsplaats te bereiken. Ons eigen gebruik van interne landkaarten merken we bijvoorbeeld als er onverwacht een wegdeel is afgesloten. Dan kunnen we niet meer afgaan op de vertrouwde oriëntatiepunten. En moeten we in ons hoofd ineens een nieuwe routekaart bedenken.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Wil je lid worden? Abonneer je gratis via mennoenerwin.nl.

Word gratis lid

Vond je dit een boeiend onderwerp? In de podcast van deze week hoor je ons er verder over praten.

Natuurwandeldagboek

Natuurwandeldagboek + Wandeldagboek-app. Bundel €79 (boek + app-jaar + verzending; los boek €29,90).

Pre-order Natuurwandeldagboek

Podcast blijft gratis.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Aan het begin van de tweede wereldoorlog lag er een plan klaar om in een oorlogssituatie onze voedselsituatie veilig te stellen. De basis daarvoor was simpel: voor 3 kilo calorie vlees moet er 100 kilocalorie aan voer in een dier worden gestopt. We hadden niet genoeg landbouwgrond om onze grote aantallen pluimvee en vee te voeden, als we niet langer diervoeding konden invoeren. Dus moesten we omstellen. In plaats van 33 miljoen kippen terug naar 3 miljoen. In plaats van 1,5 miljoen varkens naar 0,5 miljoen, en ook het aantal runderen moest omlaag. Daarmee, en met een omstelling naar meer akkerbouw, zoals aardappelen, graan en bonen hebben we de zaak de eerste jaren gered. Na wat aanloopproblemen is voorkomen dat er vanaf 1941 een enorme hongersnood ontstaan is in Nederland. Dat het in 1944 in de randstad mis ging had heel andere oorzaken. Voor het veevoer van onze huidige vlees en zuivelproductie in Nederland hebben we niet alleen driekwart van ons in totaal 1.6 miljoen hectare grote landbouwareaal nodig. We zijn ook nog aangewezen op een enorme invoer uit het buitenland. Voor ons veevoer alleen al is dat 2,8 miljoen hectare. Daar komt nog eens 1,8 miljoen hectare bij nodig voor de import van ons eigen voedsel. Dat is samen meer dan 1,3 maal het totale landoppervlak van Nederland! Al met al moeten we nu een veelvoud van onze landbouwexport aan calorieën invoeren. En krijgen daar onder andere veel ammoniak en methaan voor terug.

De eigen voedselzekerheid lijkt zeker niet het probleem voor Nederland. Zonder die enorme invoer van veevoer uit het buitenland kunnen we het in Nederland ook prima redden, laten recente studies van de Wageningse landbouwuniversiteit. Daarvoor hoeven we de vleesconsumptie in Nederland ook niet op te geven, zeker als we ons meer toeleggen op akkerbouw voor menselijke consumptie. We redden het ook als we fors ombuigen richting duurzame landbouw en meer ruimte bieden aan natuurherstel. Zoals Arjen Lubach recent betoogde is het verhaal van politici over de bedreiging voor onze voedselzekerheid een farce. Het er bij halen van de hongerwinter in de tweede wereldoorlog is zelfs een gotspe, zie het boek van Stephan Steinmetz “De tien van Den Haag”. Dat het in 1944 mis ging lag volgens hem vooral aan grote transportproblemen, onwil van de bezetter en een toenemende zwarthandel van voedselproducenten. Men kan zich afvragen hoe duurzaam de huidige bijdrage van Nederland aan de wereldvoedselvoorziening is. Met alle hosanna over het exportvolume wordt de rekening van de belasting van ons eigen milieu al jaren door ons allen betaald. We leggen wel een heel groot beslag voor diervoedsel op buitenlandse landbouwgronden. Dat wordt in het verhaal over het hoge Nederlands rendement per hectare zelden meegenomen. De winstgevendheid van de (internationale) handel in diervoeder staat buiten kijf. Hun economische belang om, samen met financiers, de omvang van de Nederlandse export van vlees en zuivel tot grote hoogte te drijven heeft nu menig landbouwer in moeilijkheden gebracht. Dat kunnen hun politieke partijen natuurlijk moeilijk toegeven. Soms moeten bedrijfstakken zich opnieuw uitvinden. Dat is in ons verleden vaker gebeurd.


Wil je lid worden? Abonneer je gratis via mennoenerwin.nl. Elke woensdag de podcast, elk weekend dit verhaal — in het Nederlands, zonder dat je ernaar hoeft te zoeken.

Vond je dit een boeiend onderwerp? In de podcast van deze week hoor je ons er verder over praten.



Natuurwandeldagboek

Menno’s maandboek + Wandeldagboek-app. Bundel €79 (boek + app-jaar + verzending; los boek €29,90.)

Pre-order Natuurwandeldagboek

Podcast blijft gratis.

Tot de volgende keer!

Menno en Erwin

Abonneer nu

Abonneer nu

Die snelle zenuwgeleiding, van wel 120 meter per seconde, lukt ons dankzij een vetlaag om onze zenuwen. Deze myeline-laag isoleert de elektrische signalen in de zenuwuitlopers van de omgeving. Voor de snelheid zijn vooral regelmatige onderbrekingen in de myeline van belang. Want bij elk van deze knopen wordt het signaal extra versneld. Deze sprongsgewijze (saltatorische) geleiding is heel typisch voor alle vertebraten. Bij insecten ontbreekt myeline, en daar ligt de signaal snelheid met 1-5 meter per seconde heel veel lager. Hoe kan het dan dat de reactiesnelheid bij insecten toch zo veel hoger ligt? Ten eerste zijn de afstanden bij insecten veel kleiner, vaak maar enkele millimeters. Dat komt ook omdat veel signalen in insecten niet helemaal naar de hersenen gaan maar naar zenuwknopen (ganglia), verdeeld over het lichaam. En dat leidt al direct tot een reactie. Tenslotte kan voor bijvoorbeeld vliegbewegingen één enkele zenuwimpuls een spier wel honderd keer mechanisch laten samentrekken

Delen

En dan is er nog de snelheid van waarneming. Mensen laten zich gauw foppen. 24 beelden per seconde zien we al als een vloeiende film. Toch kunnen we wel 60 flitsen per seconde zien. Insecten kijken veel sneller. Ze zien tot wel 400 lichtflikkeringen per seconde. Met hun facetogen zien ze ook veel meer en ruimtelijker dan wij mensen. Een en ander verklaart waarom onze jacht op mug en vlieg niet altijd succesvol is. Veel jagende dieren zijn wel niet zo snel als insecten, met hun reactietijd van 1 tot 5 seconden. Maar een jachtluipaard haalt de 20 milliseconden, zwaardvissen hebben aan 15, en sommige mollen aan 8 milliseconden genoeg. Kreeftjes en garnalen kunnen net zo snel zijn als het snelste insect. Maar kwallen slaan, of beter gezegd steken alles. Die vuren netelcellen af binnen de 0,0007 milliseconden. Wij normale mensen steken daar met 150 tot 300 milliseconden wel heel zwakjes tegen af. Er is een troost, je kan er op trainen. Zoals Max Verstappen, tal van andere sportbeoefenaars en professionals dagelijks bewijzen.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.

Wil je lid worden? Abonneer je gratis via mennoenerwin.nl. Elke woensdag de podcast, elk weekend dit verhaal — in het Nederlands, zonder dat je ernaar hoeft te zoeken.

Vond je dit een boeiend onderwerp? In de podcast van deze week hoor je ons er verder over praten.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Die komt in elk geval in ons hele land voor. Dat is als wat minder het geval met de alpenwatersalamander, makkelijk te herkennen aan de fel oranje buik. De kleine salamander heeft alleen een dunne geelrode streep op de buik. Een derde al veel zeldzamer soort is de vuursalamander. Deze geel zwarte landbewoner is met 20 centimeter onze grootste salamander en leeft voornamelijk nog in Zuid Limburg. Deze soort wordt helaas bedreigd door een schimmel. Van alle soorten leven de larven in het water, en eten zich van kleine naar grotere prooien. Anders dan hun naam doet vermoeden kruipen ook de volwassen watersalamanders na de voortplanting aan land. Ze overwinteren op donkere, vochtige plekken. Ze bewegen in het water wel heel wat eleganter dan op het land, waar ze wat moeizaam heen en weer waggelen, steeds de tegenovergestelde poten samen naar voren zettend. Ze hebben als Urodela (dieren met een duidelijk zichtbare staart) ook nog eens hun forse staart te torsen, meestal een derde van hun lichaamslengte.

Kikkers, de andere, veel grotere groep van amfibieën, verliezen hun larvenstaart, Maar de salamanders herinneren in hun gedaante best nog wel aan de oorsprong van het leven op het vaste land, meer dan 350 miljoen jaar geleden. Het oudste nu bekende fossiel is 368 miljoen jaar oud en in Schotland gevonden. Daarna speelden ze tot in het tijdperk van de Jura een grotere rol op aarde. Uiteindelijk ontwikkelden zich uit die eerste salamanders de reptielen, en met hen weer alle vogels en zoogdieren. Ook hun collega’s de kikkers overvleugelden hen. Daarvan lopen er nu op aarde tien keer zo veel soorten van rond. Salamanders leven nu vooral in Noord en Zuid Amerika, Europa (maar niet te hoog in het noorden) en delen van Azië. Ze ontbreken in Australië en Afrika (op het noordelijkste puntje na). Er zijn veel bedreigingen, en hun verdediging door gifklieren in de huid is daarbij niet altijd even effectief. Sommige salamandersoorten die in het water van grotten leven laten als volwassen dieren nog de kenmerken van het larvestadium zien (neotenie). Dat zie je aan het blijven bestaan van uitwendige kieuwen. Zo leeft in Mexico de axolotl, geliefd onderwerp van studie voor biologen die zich toeleggen op de ontwikkeling van het leven zijn. Volgens sommigen van die biologen hebben mensen trouwens ook last van neotenie, met hun trage ontwikkeling en hun grote “kleine kindjes-hoofden”.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Abonneer nu

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Wat mensen van duiven vinden? Nou dat ligt er maar aan. Als witte vredesduif bij gelegenheden graag losgelaten. En een symbool van de liefde. Een smakelijk pluimveeproduct uit de duiventil. Een nuttige boodschapper als postduif. Een sportheld, en daarmee verbonden een object van weddenschappen (naar schatting worden in Nederland tot een miljoen postduiven gehouden) . Of een lastige en te bestrijden vliegende rat. Overlast wordt vooral toegeschreven aan de stadsduif, een verwilderde rotsduif die met zo’n 20000 broedparen in Nederland rondvliegt.

Er zijn tien keer zoveel houtduiven, en ook daaraan ergert zich nogal eens iemand. Minder klachten zijn er over de kleinere en schuwere holenduif (60000 broedparen) of de net zo talrijke Turkse tortel. Die heeft zich pas in de jaren vijftig van de vorige eeuw in ons land gevestigd. De zomertortel is haast uit ons land verdwenen. Overwinterend in Afrika broeden er inmiddels jaarlijks minder dan 900 broedparen van deze sierlijke duivensoort. Er valt veel over onze vijf duivensoorten te vertellen, een miniem aandeel in de meer dan 360 soorten die op onze planeet te vinden zijn.

Postduiven stammen, zoals stadsduiven, af van rotsduiven. Die komen in Nederland niet voor maar leven vooral in het Middellandse zeegebied en aan de Ierse en Engelse kusten. Postduiven worden al meer dan 3000 jaar gehouden omdat ze te gebruiken zijn als snelle informatie-overbrengers. Toe aan de tweede wereld oorlog toe speelden ze een rol bij het doorgeven van militaire gegevens. In de negentiende eeuw, vooral voor de uitvinding van de telegraaf, werden ze ook ingezet om snel beurskoersen door te geven.

Maar ook brachten ze microfilms snel ter plekke. Daarbij werd, en wordt, er gebruik gemaakt dat duiven feilloos terugvliegen naar hun thuisbasis. Dat doen ze zowel over korte maar ook over lange afstanden. We weten inmiddels dat duiven daarvoor alle mogelijke trucs gebruiken bij hun navigatie. Om te beginnen maken ze gebruik van het landschap. Ze vliegen graag langs rivieren, kanalen en wegen. Ze benutten dankzij hun biologische klok het zonnekompas. Aan de stand van de zon kunnen ze zo hun richting bepalen. Dat kunnen ze ook aan de hand van de sterrenhemel. Alleen doen ze dat niet zo vaak omdat ze vooral overdag actief zijn. Van jongs af kunnen duiven zich oriënteren aan de hand van het aardmagnetische veld. En tenslotte ruiken duiven ook de goede richting. Onderzoek -waarin duiven al dan niet de neusgaten verstopt werd toonde een ‘haring--pizza gradiënt’, op een route van Noord Duitsland tot in Italië.

Duiven mogen dan soms wat onbeholpen op de bodem waggelen, het zijn uitstekende vliegers die makkelijk een gemiddelde snelheid van 60-80 kilometer per uur halen . Het record ligt bij een postduif die langere tijd 143 kilometer per uur vloog. Per dag kunnen ze afstanden tot ruim 1100 kilometer afleggen. De meeste van onze duivensoorten zijn als gezegd standvogels, die het hele jaar in ons land blijven. Dat er in de winter hier tweemaal zo veel duiven zijn komt doordat wintergasten uit Scandinavië van ons mildere klimaat gebruik komen maken. Tenslotte, wat zouden oplossingen zijn als er plaatselijk teveel duiven zijn? De stadsduif bevolkt bijvoorbeeld heel wat pleinen in de grote steden van Europa, met dank aan de toeristen.

Het meest dwaze is de maatregel die de provincie Groningen overweegt, afschieten met de luchtbuks. Schade aan gebouwen kan worden voorkomen door geliefde zitplaatsen met pinnen af gaas af te dekken. Als het te erg wordt kan ultrasoon geluid misschien helpen. En om populaties echt in de hand te houden is de plaatsing van duiventillen, zoals in verschillende Belgische gemeentes gebruikelijk, uitkomst brengen. Zulke tillen, waarin al dan niet wordt bijgevoerd, bieden de mogelijkheid eieren weg te nemen of te schudden en zo stadse duivenwolken in de hand te houden.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

We kunnen als mensen van geluk spreken. We zijn als kijkers in niets extreem goed, maar onze kijkprestaties mogen er best wezen. We zien een groot deel van het kleurenspectrum. En we zien dankzij onze twee ogen niet alleen diepte maar hebben ook een redelijk groot gezichtsveld. Dankzij onze oogspieren kunnen we niet alleen scherp stellen (accommoderen) maar ook onze ogen richten op wat belangrijk lijkt. In onze ogen hebben we speciale receptoren die onze biologische klok met de lichtinformatie uit de omgeving kunnen gelijkzetten, en onze stemming op peil houden. We hebben voldoende hersencapaciteit om al die beeld en lichtinformatie te verwerken. En die overvloed aan data te combineren met alles wat we door onze andere zintuigen aan waarnemingen binnen krijgen.

Wij mensen krijgen, net als alle zoogdieren, lichtinformatie uitsluitend binnen via onze beide ogen. Vissen, amfibieën reptielen en vogels hebben een derde lichtgevoelig oog. Dat zit in de pijnappelklier, vlak onder het (dunne) schedeldak. Bij vogels zijn daarnaast ook diep in de hersenen lichtgevoelige cellen gevonden. Sommige vissen en amfibieën hebben ook in de huid cellen die gevoelig zijn voor lichtinformatie. Insecten hebben samengestelde (facet) ogen. Soms zijn dat er wel drie. Maar de toppers in deze lijken de spinnen, met tot wel acht ogen op hun borststuk. Als gezegd, bij ons moet alles via de beide ogen binnenkomen. Er zijn drie soorten lichtreceptoren in de netvliezen van beide ogen. De staafjes pikken zwart- wit beelden op, ook in de nacht. De kegeltjes kunnen kleurenbeelden opvangen. Alle beeldinformatie wordt via de oogzenuwen de hersenen binnengeleid. De zenuwen kruisen zich onder in de hersenen. Dat zorgt ervoor dat de beeldinformatie (via de thalamus) omgekeerd geprojecteerd in de hersenschors aankomt. De beeldinformatie komt in veel meer hersengebieden terecht, en wordt daar verwerkt en geïnterpreteerd. De derde lichtreceptor in het netvlies is de retinale ganglioncel. Die vangen de dag en nacht lichtinformatie op die rechtstreeks naar de biologische klok onder in de hersenen gaat. Deze lichtinformatie komt ook terecht in ons emotionele centrum, de amygdala. Dat is dan ook de reden dat lichtinformatie zo’n sterke uitwerking op onze gemoedstoestand kan hebben.

Onze ogen staan wat uit elkaar en daarom hebben we een redelijk groot gezichtsveld. We kunnen binoculair ook goed in de diepte zien. Roofdieren hebben in het algemeen een beter gezichtsveld dan prooidieren. Maar wat te denken van koeien, met een gezichtsveld van wel 300 graden? Toegegeven, bij adelaars is dat 340 graden. Zij zijn ook kampioen in scherp zien. Wij mensen zien redelijk scherp. In elk geval zeven maal beter dan onze kat. Om maar te zwijgen van de arme goudvis. Kameleons kunnen hun ogen los van elkaar op iets richten. Bij uilen staan de ogen nogal naar voren. Maar die kunnen hun kop vrijwel omdraaien. Uilen hebben heel veel staafjes in de ogen, ze kunnen goed in het donker kijken. Dat geldt ook voor katten. Die hebben ook nog grote pupillen. Gekko’s hebben erg grote ogen. De ogen van deze reptielen zijn wel 350 keer gevoeliger voor licht dan onze ogen. Gekko’s kunnen zelfs in het donker kleuren onderscheiden, uniek in het dierenrijk. Anders dan vogels en reptielen hebben de meeste zoogdieren maar een beperkt vermogen om kleuren te zien. Dat is ooit zo gekomen toen ze voor lange tijd alleen in de nacht konden overleven. En daarom kan uw hond of kat nu alleen maar blauw-groene beelden zien. Mensapen, en ook andere apensoorten hebben het kleurenzien (blauw-groen-rood, trichromaat) terugveroverd. Dat is zo’n miljoen jaar geleden gebeurd, door een gen-verdubbeling van het gen voor kleuren zien. Dat had veel overlevingswaarde, voor het beoordelen van plantensoorten en de rijpheid van vruchten. We missen nog steeds een deel van de kleurinformatie. Slangen kunnen infrarood waarnemen. En vogels zijn heel goed in het zien van ultraviolet. Het best van al lijkt een garnaal. De mantisgarnaal kan zowel ultraviolet als infrarood licht zien. Met zijn ogen op steeltjes kan de garnaal zijn ogen los van elkaar bewegen. Daarmee neemt dit diertje dingen waar die voor mensen onmogelijk te zien zijn. Heeft een garnaal in het dierenrijk de meest complete ogen?

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Misschien jammer, maar een zintuig dat vertelt hoe we ons voelen hebben we niet. Gelukkig voor ons zijn er wel veel dingen die we lichamelijk voelen. Die zintuigen leveren ons tastzin op, pijnsensatie (nociceptie) en kou en warmtewaarneming (thermoreceptie). Maar ook hebben we zintuigen waarmee we lichaamshouding en spierbeweging voelen (proprioceptie). Gevuld zij of juist leegte ervaren we van onze ingewanden (interoceptie), de drang om stoffen uit te scheiden of juist aan te vullen, moeten ademen, drinken, eten. Sommige dieren kunnen op afstand elektriciteit waarnemen, en ook magnetisme. Zelfs wij mensen blijken gevoelig te kunnen zijn voor veranderingen in het magneetveld. Kortom, er is heel veel gevoel in ons lichaam. Daar zijn veel organen en soorten receptoren bij betrokken. Nog ingewikkelder wordt het doordat verschillende zintuigsystemen gekoppeld zijn. Zoals bijvoorbeeld smaak en de tastzin die we bij de textuur van etenswaren ervaren.

Voor onze tastzin wordt heel wat aan mechano-receptoren, diffuus over het hele lichaam, uit de kast getrokken. Het simpelste zijn misschien wel de haarreceptoren, de vrije zenuwuiteinden rondom de haarzakjes die beweging van het hoofdhaar melden. Maar dan, de lichaampjes van Meissner reageren op een lichte aanraking van de onbehaarde huid. Door de lichaampjes van Merkel weten we dat er een drukverandering is en vervorming van de huid. Dat gebeurt ook door de lamellenlichaampjes van Vater-Pacini, maar dan onderhuids, in de voetzolen, geslachtsorganen en tepels en in het bindweefsel rond gewrichten en spieren voor. Tegelijk spelen ze een rol bij de het waarnemen van spierbewegingen. Bij deze proprioceptie doen dan ook nog spierspoeltjes en peeszintuigen mee. Door het meten van rek en verkorting worden we ons bewust van onze lichaamshouding.

In de huid zitten veel kou-receptoren. Hoe kouder hoe meer het huidweefsel krimpt en dat meten de lichaampjes van Krause. We hebben wat minder warmte-receptoren (lichaampjes van Ruffini). Ook daar voor geldt het zelfde principe. Hoe heter, hoe meer ons weefsel uitzet en hoe sterker het signaal naar onze hersenen dat we nu toch echt te dicht bij de kachel staan. Slangen gebruiken die warmte-receptoren om prooien op te sporen. Thermoreceptie wordt ook toegepast voor het bewaren van een gezonde temperatuurverdeling in het lichaam of bij voortplanting zoals bij vissen en reptielen. En wij gebruiken thermoreceptie in de mond bij de waarneming van hete pepers en “koude” menthol. Bij snelle extreme druk of temperatuursverandering of weefselbeschadiging komen speciale pijnreceptoren in actie. Deze nociceptoren, in de huid, slijmvliezen, spieren en ingewanden hebben een directe verbinding met het ruggenmerg, en vandaar naar delen van de hersenschors. Dat alles natuurlijk om een snelle reactie mogelijk te maken. Haaien en beenvissen gebruiken elektroreceptoren om prooien om obstakels op te sporen, soms ook door zelf een elektrisch veld op te werken. Vissen, vogels, vlinders, slakken en platwormen gebruiken het magneetveld om zich te oriënteren. De laatste tijd wordt steeds meer ontdekt over magneet-receptoren in de hersenen (vogels en bijen) of in de antennes van vlinders. En zelfs wij mensen hebben magnetisch materiaal in de neus. Of we daar veel me kunnen is nog geen uitgemaakte zaak. Al met al voelen we de hele dag wat af met zijn allen. En dan komt de psycholoog nog met de vraag hoe we ons voelen….

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Op onze tong, maar ook achter in de mondholte liggen in totaal zo’n 9000 smaakpapillen. Die hebben vijf klassen chemoreceptoren. Daarmee smaken we (keuken)zout en zuur (waterstofionen). Maar ook zoetstoffen, verschillende soorten bitter en de hartige umami-smaak, die gebaseerd is op het aminozuur glutamaat (en daarmee een indicator voor eiwitten). De papillen maken contact met zenuwcellen. Die geven de smaakinformatie via drie zenuwbanen door aan de Nuclues solitarius. Dat is ons smaakcentrum in het verlengde ruggenmerg. Eerlijk is eerlijk, onze geur helpt ook bij de smaakbepaling, met gesloten neus is het moeilijker proeven. De smaak van mensen houdt het midden van die van roofdieren (vaak minder dan 500 smaakpapillen, ze proeven geen zoet). En als andere uiterste de strikte planteneters, als koeien met meer dan 25000 papillen, gespecialiseerd op bitterstoffen. Alhoewel, wat te denken van meervallen. Deze vissen met hun baarddraden jagen vaak in troebel water en hebben tot wel 175000 smaakreceptoren, verdeeld over hun hele huid. Het heeft deze soms meters grote dieren de bijnaam ademende tongen opgeleverd.

Ook bij insecten spelen smaakzintuigen een grote rol. Bij hen zijn het geen papillen maar smaakhaartjes en die zitten op hun monddelen, poten, vleugels en antennes. Op het tipje van de antenne hebben bijen bijvoorbeeld al 3000 smaakreceptoren. De samenstelling van smaakzintuigen hangt duidelijk samen met het dieet. Katachtigen kunnen dan wel geen zoete stoffen proeven. Maar ze hebben minstens 9 verschillende genen voor de detectie van bittere stoffen. Bijen zijn daarentegen gespecialiseerd op zoet. Zout lukt ook nog wel maar zij kunnen geen bitter proeven. . Nog niet bevestigd is het wel geopperde idee dat er ook vetsmaakreceptoren zouden zijn. Lang werd gedacht dat vogels geen smaakzintuigen zouden hebben, maar dat lijkt een misverstand. Het minst hebben vogels smaakpapillen op de tong. Die zitten bij hen vooral op het gehemelte en de keel. Ze zijn speciaal goed in zoet en umami (insecten!). En gezien hun consumptie van vetbollen zou je kunnen verwachten dat ze goede kandidaten voor die mogelijke vetreceptoren zouden zijn.

Mensen kunnen in elk geval wel andere dan de genoemde vijf smaken proeven. Maar dat gebeurt dan niet door smaakreceptoren. Pijnreceptoren pikken bijvoorbeeld de scherpe smaak van pepers op. En voor menthol worden thermo (in dit geval koude) receptoren gebruikt. De ontwikkeling van onze smaak is een interessant fenomeen. Veel kinderen vinden dingen vies die ze later wel gaan waarderen. Van witlof tot bier, van Franse kaas tot spruitjes. Waar dat aan ligt? Vooral op hogere leeftijd kan de smaakzin ernstig worden aangetast. Dat is bijvoorbeeld vaker het geval na hersenaandoeningen. Zo’n verlies hangt vaak samen met verlies van de reuk. Die speelt immers bij de herkenning en waarneming van smaak een grote rol. Dan is er nog een factor die bij onze smaak meespeelt, de textuur van ons eten, hoe voelt het aan? Het is vaak heel vervelend als dat niet kopt met onze verwachtingen. Voor mensen met smaakverlies geeft die textuur juist nog enig houvast. Die roept dan wat makkelijke een smaakherinnering op. Dan is er tenslotte nog een sprookje dat de wereld uit moet. Namelijk, dat er op onze tong speciale zones voor onze vijf smaken zouden zijn. We weten inmiddels dat dat niet klopt. Onze smaakpapillen bevatten honderden smaakgevoelige cellen. En elke smaakpapil kan alle smaken onderscheiden. Dus wie op zijn tong bijt. Heel vervelend, maar het zal de balans van onze smaak niet bederven.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

In onze neus vangen trilhaarcellen de geuren op. Via een enkele tussenstap belandt die informatie in de hersenen. Vaak gaat het over praktische zaken. Over lekker of vies, gevaar of genot. En vaak weten we eigenlijk helemaal niet dat we iets ruiken. We zoeken aan de hand van minieme hoeveelheid geurmoleculen onze ideale partner uit. Antilopen herkennen in enorme kuddes zonder moeite hun kalfjes. Geuren kunnen diepe indruk maken, ze horen tot onze oudste herinneringen. En vaak zijn die gekoppeld aan emoties. Geuren kunnen die emoties ook weer oproepen. Honden zijn natuurlijk kampioen, net zo als bijvoorbeeld vlinders. Bij ons mensen is geurherkenning iets heel persoonlijks. Het niet herkennen van bepaalde geuren kan liggen aan erfelijke eigenschappen. In het algemeen hebben mannen het er maar moeilijk mee, vergeleken met vrouwen. We maken het ons sowieso moeilijk met parfums en deodoranten. Die dekken veel af, terwijl ze voor anderen juist een extra kwelling kunnen zijn. Vroeger leefden mensen in een stinkende wereld. Men was ook soms bang voor water en zeep. Dan maar een geurtje er overheen. Even lekker ruiken, sprak de drogist bij mij om de hoek. En voor je het wist kwam er een dot reukwater over je heen.

Reuk neemt een bijzondere plek in onze hersenen in. De reukinformatie wordt in de twee reukkolven links en rechts in de hersenen (bulbus olfactorius) direct vanuit de trilhaarcellen uit de nabij gelegen neus overgebracht naar mijtercellen. Die zenuwcellen hebben een cellichaam dat aan een mijter doet denken. Hun uitlopers sturen de reukinformatie rechtstreeks naar heel verschillende hersencentra. Naar de tegenoverliggende reukkolf. Naar de reukschors, waar geuren onderscheiden worden. Maar ook naar de hippocampus (geheugenfunctie) en naar de amygdala (onze emotionele centra). Uiteindelijk komt de reukinformatie ook terecht in de thalamus (het centrale regelsysteem) en in de neocortex, de hersenschors waar alle informatie wordt verwerkt en geanalyseerd. Dit bijzondere, en relatief oude verbindingsstelsel onderstreept het belang van geur voor herinnering en emoties. Doordat de opgewekte signalen niet meteen worden doorgeleid naar de hersenschors zijn we ons geuren soms niet direct bewust.

Maar als we de keuken binnen lopen dan weten we direct of ons favoriete gerecht wordt klaargemaakt. De aantrekkelijkheid van voedsel is vaak een samenspel van geur en smaak. Een verkoudheid kan al genoeg zijn om die voorpret te bederven. Geur waarschuwt ons ook, voor bederf of gevaar. Bij het reukloze aardgas hebben we dat te danken aan tetrahydrotiofeen, de toegevoegde stinkende zwavelverbinding. Onschuldiger is de zwavelgeur in onze urine na het eten van overheerlijke asperges. Sommige mensen hebben door een mutatie het geluk dat ze dat niet ruiken. Ook al maken ze die zwavelverbinding zoals iedereen wel aan. Bij geurgevoelige mensen horen geuren vaak tot hun oudste herinneringen. Geuren roepen collectief beelden op. Die kunnen wel modegevoelig zijn. Kaneel hoort dan bij sinterklaas, lavendel, of erger nog eau de cologne bij het permanentje van oudere dames. Wat dat betreft is het onduidelijk of we wel zo jaloers moeten zijn op dieren die veel beter ruiken dan wij zelf. Daarvan zijn er een heleboel, en vaak voor heel verschillende redenen. Geursporen spelen een grote rol bij terreinafbakening. Roofdieren gebruiken geur bij het opsporen van hun prooi. Veel dieren ruiken zonder neus stukken beter dan wij, zoals een slang die met zijn tong ruikt en insecten met hun antennes.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Horen, dat doe je natuurlijk met je oren. Nu ja, olifanten gebruiken ook hun voetzolen. Bij veel dieren dient de schedel als versterker. Bij insecten kunnen de oren op de raarste plekken zitten. Vaak hebben dieren geen oren maar zijn ze wel gevoelig voor trillingen. Mensen zijn middelmatige toehoorders. Ons jonge en gezonde oor hoort geluidgolven tussen 20 en 20000 trillingen per seconde (uitgedrukt in Herz). De olifant hoort diepe tonen tot zelfs 1 Herz. Vleermuizen horen ultrasone geluiden die zes keer hoger liggen dan wat een mens aan geluid kan oppikken. De werking van onze oren is terug te voeren op trilhaarcellen die via een ingewikkeld systeem in trilling gebracht worden. Dat zetten ze om in een elektrisch signaal dat direct naar het gehoorcentrum in onze hersenen gaan. Onze hoor-prestaties zijn misschien matig, maar de timing van ons horen is wel zo precies dat we verschillen van 10 microseconden tussen beide oren kunnen waarnemen.

Dat verschil in timing van beide oren is belangrijk om te snappen waar uit de ruimte het geluid vandaan komt. Uilen zijn daar nog veel beter in dan wij. Ze worden daarbij geholpen doordat hun ene oor net iets hoger staat dan het andere. Ze kunnen, zoals veel andere dieren, hun oren ook nog extra richten op de geluidsbron. Katten kunnen daarbij ook nog het heel hoge gepiep van woelmuizen, zelfs onder de sneeuw opvangen. Vleermuizen en dolfijnen hebben nog een extra uitvinding op hun naam: ze produceren heel snelle klikgeluiden en horen aan de weerkaatsing de omgeving, inclusief prooien. aflezen (echolocatie). Behalve voor het je oriënteren in de ruimte is het gehoor natuurlijk ook heel belangrijk voor de communicatie. Diepe tonen kunnen met hun lange golflengte grote afstanden afleggen en zeker als je een goede klankkast hebt kan je als olifant (met je voet) en walvis (met je onderkaak) het geluid van soortgenoten op grote afstand horen. Heel verfijnd en gevarieerd zijn natuurlijk vogelklanken. Minstens zo mooi zijn de hoge fluittonen van dolfijnen. En al die klankpracht dient natuurlijk voor informatie-uitwisseling met soortgenoten. Een taalsysteem dat we pas langzaam aan beginnen te begrijpen.

We mogen intussen best blij zijn met, en zuinig zijn op onze eigen oren. We pikken de geluidsgolven op via het trommelvlies onder in onze gehoorschelpen. Die trillingen worden doorgegeven door de drie lichtste botjes in ons lichaam, hamer (23 mg), aambeeld (27 mg) en stijgbeugel (2,5 mg). Hoe die botjes in ons middenoor zijn terechtgekomen is een verhaal apart, een lange reis in de zoogdiergeschiedenis vanuit kaakgewricht en hersenpan. Ze zorgen er voor dat vooral de trillingen rond de 4000 Hz (de frequentie van de meeste menselijke en dierlijk geluiden) worden doorgeven aan het binnenoor. Daar is een met vloeistof gevuld slakkenhuis waarin 20000 haarcellen de verschillende trillingen omzetten in elektrische signalen. En die bereiken via de gehoorzenuw de vele hoor centra in de hersenen. Allereerst wordt de akoestische informatie opgevangen en gecodeerd in de hersenstam. Dan gaat informatie door naar de thalamus midden in onze hersenen, waar informatie verder gestuurd wordt naar twee grote gebieden in onze hersenschors. Daar wordt informatie verder verwerkt, gekoppeld aan andere waarneming systemen. De terugkoppeling naar het lichaam, inclusief de oren, is van groot belang, al was het alleen maar om onze oor te beschermen. Schade aan trommelvlies maar vooral aan de haarcellen in het binnenoor door te hard geluid kan nooit meer hersteld worden. Die schade treedt al veel eerder op dan onze pijngrens, boven de 120 dB. De arbeidsinspectie geeft tegenwoordig aan dat iemand die 8 uur werkt bij 80 dB gehoorbescherming moet dragen.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Overeind blijven en niet omvallen, dat is een belangrijke opgave in het leven. Wij, en andere gewervelde dieren, hebben daarvoor een belangrijk orgaan vlak bij het oor in het rotsbeen. Aan weerszijden van het hoofd zit een labyrint, het vestabulair orgaan. Gevuld met vloeistof (endolymfe) zorgt dit orgaan ervoor dat we versnellingen en vertragingen als draaiing waarnemen. In het statoliet wordt de versnelling en positie ten opzicht van de zwaartekracht bepaald. In de halfcirkelvormige kanalen de draaiingen in drie dimensies. Samen met de waarneming in het oog en de terugkoppeling naar de lichaamshoudingsspieren zorgt dat alles er voor dat we ons evenwicht kunnen bewaren. Katten zijn daar trouwens veel beter in dan mensen.

De opbouw van het labyrint orgaan dan onze bewegingen bij houdt en ons in balans houdt is best wel spectaculair. Het statoliet orgaan bestaat uit twee zakjes met haarcellen die in de beide afdelingen loodrecht op elkaar staan. Bovenop de haarcellen liggen kalkkristallen, die als het hoofd zich sneller beweegt door hun traagheid achterblijven. De haarcellen geven de bewegingen van die kristallen door aan de hersenen. De drie halfcirkelvormige kanalen zijn loodrecht op elkaar geordend als in een driedimensionaal assenstelsel. Aan het eind van ieder kanaal, gevuld met endolymfe, zitten bundels haarcellen in een gelei. Bij een versnelde of vertraagde draaiing van het hoofd zal de beweging in de endolymfe worden doorgegeven aan de bundels haarcellen die dat weer verder als een elektrisch signaal.
Via zenuwbanen wordt de informatie over draaiing en versnelling doorgegeven, in eerste instantie naar de hersenstam. Dat vormt de verbinding tussen ruggenmerg met de grote en kleine hersenen. Het regelt onbewuste processen als ademhaling, hartslag, bloeddruk en lichaamstemperatuur. In het geval van evenwichtsinformatie koppelt het die meteen terug naar de oogspieren zodat je stabiel blijft als je beweegt. In de kleine hersenen worden de signalen uit het labyrint vergeleken met die uit spieren, gewrichten en ogen. Naast deze razendsnelle coördinatie gaat ook informatie naar de hersenschors in de grote hersenen. Hier wordt je je bewust van balans en beweging. De verschillende hersendelen kunnen ook tegenstrijdige informatie krijgen Je ogen kunnen iets anders (denken te) zien dan je evenwichtsorgaan vertelt. De afstemming met ogen en de spiervoelers die je lichaamshouding doorgeven is een essentieel deel van onze evenwichtszin. De principes om evenwichtssignalen op te vangen (haarcellen die bijvoorbeeld kalkdeeltjes waarnemen) vertonen door het dierenrijk veel overeenkomsten. De vorm waarin kan wel verschillen. Bij insecten bijvoorbeeld speelt niet de kop een hoofdrol, maar twee halters aan weerszijde van het lijf.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Als monumentale bomen nemen lindes vaak een bijzonder plek in Nederland en de ons omringende landen. Bomen van twintig tot dertig meter hoog, maar vooral ook enorm van stamomvang, tot meer dan acht meter. De kampioen staat vlak over de Duits grens nabij Boertange. De omtrek van deze “Heeder-Linde” is meer dan zeventien meter en men vermoedt dat deze zomerlinde 800 jaar oud is. In onze streken komen van oudsher en van nature vooral winterlindes voor. Zo’n tienduizend jaar geleden waren dat zelfs de overheersende loofbomen, voor die plek werd overgenomen door zomereiken en beuken. Lindes, met hun karakteristieke hartvormige bladeren werden en worden graag aangeplant, niet in de laatste plaats ook vanwege de lindebloesem. Na de bladvorming komt de bloei relatief laat op gang. Dat geldt zeker voor de winterlinde die tot in juli met de geur van lindebloesem en de bijbehorende nectar bijen en hommels aantrekt.

Lindes zijn een zorgenkind voor biologen die zich bezig houden met de indeling en de vaststelling van het aantal soorten. Ze komen voor in het hele Noordelijke halfrond, maar zijn het nu 60 soorten of 25? Men is het er niet over eens. En dan zijn er ook nog hybriden. De Krimlinde in ons land is bijvoorbeeld een kruising tussen winterlinde en Kaukasische linde. Veel aangeplant is de Hollandse linde, een hybride van zomer en winterlinde. Omdat de zilverlinde, afkomstig uit een gebied van Hongarije tot in Turkije, resistent is zowel tegen droogte als tegen lindeluizen kiest men vaak die soort voor aanplant in stedelijk gebied. Alle lindes behoren tot de kaasjeskruidfamilie, genoemd naar bladplanten als groot en klein kaasjeskruid. Deze soorten hebben schijfvormige vruchten die inderdaad wel wat weg hebben van een heel klein Goudse kaas-wiel.

Als oorspronkelijke bewoner van ons land wint ook nu nog de kleinbladige of winterlinde het van de grootbladige of zomerlinde, die een zuidelijker natuurlijk verspreidingsgebied heeft. De grotere boombladen van de zomerlinde zijn fijn behaard aan de onderzijde. De bladeren van de winterlinde hebben een toefje gelige garen aan de bladaanzet. Dat is vaak woonplaats van kleine mijten die de boom beschermen tegen de lindebladluis. Lindes leveren schaduw, al dan niet als leiboom. Lindebloesemhoning is een geliefd product. Lindehout is vrij zacht, splintert niet en wordt graag gebruikt om houtsculpturen uit te maken of om voorwerpen uit te draaien. In elkaar genestelde Matrusjka poppen zijn vaak uit lindehout gemaakt.

Maar ook bij de bouw van clavecimbels en spinetten wordt lindehout gebruikt. Doordat lindeblad makkelijk verteert, in tegenstelling tot beuken en eikenblad, ziet men in linden een potentieel wapen tegen bodemverzuring. Dat zou planten als de bosanemoon en daslook meer kansen kunnen geven.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Op een oppervlak van driemaal het totale landbouwoppervlak van Nederland (6,4 miljoen hectare) wordt in de zuidoost Indische staat Andhra Pradesh dit project al een aantal jaren doorgevoerd. Zonder subsidie. Daarom heeft het de naam “Zero Budget Natural Farming”. In een artikel in het wetenschappelijke toptijdschrift Nature wordt de balans op gemaakt. Op een oppervlak van 64.000 vierkante kilometer wordt geen geld meer uitgegeven aan kunstmest en chemische bestrijding.

De relatief kleinschalige landbouw produceert voor de lokale markten, en dat levert de boeren een goed bestaan op. Een groot aantal landbouwproducten wordt afwisselend aangebouwd. De grond wordt gemulcht en verrijkt met micro-organismen. De grondstructuur wordt intact gelaten (geen diepploegen), met minimale irrigatie. En er worden beschermende gewassen, heggen en bomen aangeplant. Dat alles zorgt er voor dat de vogelstand toeneemt en plagen worden afgewend. Een project op deze schaal is ongekend en de uitkomsten zijn overtuigend. Een verhoogde opbrengst, economisch profijt voor de boeren, en toename in biodiversiteit en voedsel voor in totaal 50 miljoen mensen, het zou de Nederlandse landbouw meer dan te denken moeten geven.
Vanaf 2020 werken meer dan 580.000 boeren in dit programma.

Een opschaling naar 6 miljoen is voorzien. Grootschalig is wel het minste wat men van dit project kan zeggen. Maar de schaal waarop geproduceerd wordt is juist heel kleinschalig. Afwisselend worden granen, peulvrucht en groenten geteeld. Tot het palet horen gierst en mais, pinda’s, kikkererwten, mungbonen (katjang idjoe), verschillende boontjes en andere peulvruchten, sesam, tomaat, aubergine, radijs, chilli, okra en wortels. Het plantenmateriaal wordt scherp geselecteerd op geschiktheid en opbrengst. Zaad- en plantgoed en wordt voor behandeld met een mengsel van dierlijke mest en calciumcarbonaat. Ook tijdens de groei worden natuurlijke voedingsstoffen waaronder suikers en meel toegevoegd. Mulchen gebeurt door het opbrengen van gehakseld stro en plantenresten en irrigatie vindt alleen op kleine schaal plaats. Insectenvraat wordt tegengegaan met insectenvallen en voor insecten onaangename plantenaftreksels. Schimmels worden geweerd met beschermende bacterie-cultures. Deze behandelingen bevorderen, samen met het intact laten van de grondstructuur de bodemfauna, met name regenwormen. De beplanting rondom vergroot de vogelstand en dat zorgt weer voor een vermindering van insectenvraat.
De opbrengst blijft op deze manier in elk geval gelijk en neemt vaak zelfs toe, in vergelijking met conventioneel bebouwde percelen. Maar voor het toegenomen economische rendement van de boeren is de afname van bedrijfskosten het belangrijkst. Geen kunstmest, geen chemische bestrijdingsmiddelen, geen zware mechanisatie, dat maakt op de langere duur een economische bedrijfsvoering mogelijk. Dat geeft meteen de achilleshiel van het Nederlandse landbouwsysteem aan. Hoge bedrijfskosten, waarbij de financiële lasten van investeringen en peperdure landbouwgrond nog eens extra zwaar wegen, maken een eerlijke en rendabele bedrijfsvoering vrijwel onmogelijk. De inkomsten staan binnenslands onder druk doordat supermarkten de prijzen drukken en het direct contact met de consument de absolute uitzondering is. Die zou best bereid kunnen zijn een redelijke prijs voor een gezond product te betalen. En dan wordt er op grote schaal geproduceerd in concurrentie met de wereldmarkt. Die kan vaak vanwege lagere grondprijs en energiekosten de prijs drukken.

Het kind van de rekening is de milieubelasting door de Nederlandse landbouw,. Die wordt maar voor een klein deel in rekening gebracht. Onze huidige landbouw neemt twee derde van ons landoppervlak in beslag. Dat het zo niet verder kan is inmiddels bij de meeste Nederlanders wel doorgedrongen. We zijn geen Andhra Pradesh. Maar we kunnen wel veel van hen leren.

Leestips

Evaluatie van het Indiase agroecologische programma Zero Budget Natural Farming (delivers biodiversity and economic benefits without lowering yields) in: Nature Ecoloy & Evolution, 2025, Vol 9, 2057-2068

Beschrijving van de agrarische praktijk in: Natural farming improves crop yield in SE India when compared to conventional or organic systems by enhancing soil quality. Agronomy for Sustainable Development,2023, Vol 43:30-44

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Er is geen linkse wetenschap, net zo min als er een rechtse is. Vragen aan de wetenschap kunnen en worden soms vanuit linkse of rechtse ideeën gesteld. Als het niet uit pure of maatschappelijke nieuwsgierigheid gebeurt. Maar dat doet er allemaal niet toe. Het enige zinnig onderscheid dat er te maken valt is dat tussen goede en slechte wetenschap. Het links noemen van onderzoek getuigt van een vergaand onbegrip van waar het in wetenschap om gaat. Wetenschappelijk werk deugt als men zich houdt aan vier afspraken: gezamenlijke en openbare kennis, resultaten te beoordelen zonder vooroordeel, werk vrij van eigen belang, en resultaten en methoden te onderwerpen aan collegiale kritiek. Dat resultaten niet goed uitkomen, dat kritische vragen overbodig of ongewenst verklaard worden, dat alles doet niet ter zake.
De essentie van het wetenschappelijk bedrijf is dat de onderzoeker de vrijheid moet hebben en nemen om resultaten te nemen voor wat ze zijn. Een te onderzoeken veronderstelling of hypothese moet zo onderzocht worden dat de uitkomst van experimenten en analyse tot verwerping van de hypothese kan leiden. De filosoof Popper ontwikkelde dit principe van de falsificeerbaarheid. Het perse willen bewijzen van het eigen gelijk leidt tot ongelukken. Bekende historische voorbeeld is die van de rassenleer. De wiskundige Pearson ontwikkelde daarvoor een nog steeds veel gebruikte statistische methode (de Pearson correlatiecoëfficiënt). Maar hij was selectief in de verzameling van gegevens en wist te weinig van biologische achtergronden. De huidige AI modellen vertonen soms soortgelijke racistische uitglijders, die slecht te controleren zijn door het gebrek aan openheid in de gebruikte databestanden en rekenmethodes. Een ander berucht voorbeeld is de vermeende directe beïnvloeding van erfelijke aanleg door externe omstandigheden. Die benadering van de Russische geneticus Lysenko kwam de USSR politici van zijn tijd goed uit, maar bezorgde zijn land uiteindelijk een grote enorme achterstand in onderzoek. Tegensprekende wetenschappers werden ontslagen en gearresteerd.
Helaas zijn politici in onze tijd ook weer bezig de wetenschap te willen kneden. Klimaat en oceaanonderzoek ligt onder vuur in de USA, en dat in een tijd waarin er veel sneller dan we dachten forse veranderingen gaande zijn. Zwakt de golfstroom die nu het klimaat Noordwest Europa mild houdt af? Terwijl tegelijkertijd Zuidelijk Europa en Afrika extreme klimaatveranderingen te wachten staan? Wie het niet onderzoekt zal het ook niet weten, en kan zich nergens op voorbereiden. Maar ook Nederlandse parlementariërs wauwelen Amerikaanse collega’s na. Ze willen onderzoeksbudgetten schrappen. Biomedisch onderzoek in de USA staat op de tocht, zeker als het om onderzoek gaat dat zich richt op minderheden, of specifieke en misschien wel relevante groepen als vrouwen. Sterker nog, Trump bereidt een plan voor waarbij onderzoeksvragen niet door kritische collega-onderzoekers zal worden beoordeeld maar door politieke ambtenaren. Wetenschappers zijn per definitie onderling kritisch. Fouten in onderzoek komen aan het licht. Te modieus onderzoek sneuvelt uuiteindelijk in onderlinge toetsing. Maar de manier waarop nu sommige politici wetenschap benaderen of ronduit in diskrediet brengen, al dan niet als linkse hobby, is voor een samenleving letterlijk levensgevaarlijk.

Tips om verder te lezen:

In de NRC van 7 juni 2026 een interview met wetenschapshistoricus Iris Clever over de rol van datawetenschap en statistiek als geenszins neutrale tools, maar juist centrale elementen in de “rassenwetenschap”.

Het klassieke boek over de Lysenko affaire is van Zhores Medvedev, The Rise and Fall of T. D. Lysenko, uit 1969. Louise Fresco schreef er recent een roman over, de Plantenjager uit Leningrad.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

De Klokhuis Vragendag is een jaarlijks hoogtepunt in wetenschapsmuseum NEMO. Meer dan 500 kinderen vuren dan hun vragen af op een veertigtal wetenschappers. In een kwartier tijd moet helderheid geboden. En de vragen liegen er niet om. Was er tijd voor de oerknal, wat is hypnose en waarom leggen kippen het hele jaar een ei, en andere vogels niet? Om er maar een paar te noemen. Veel vragen over dromen en nachtmerries. Want dat houdt kinderen bezig. En kinderen willen weten hoe het zit. Aan de wetenschapper om een eerlijk en begrijpelijk antwoord te geven. Hier vier van vijftien pogingen.

Vraag 1: waarom dromen we over dingen die ons bang maken? Wat gebeurt er in je brein tijdens zo’n nachtmerrie en waarom lukt het vaak niet om zo’n droom te stoppen? We denken dat in de slaap onze hersenen zich herstellen van alles wat er in de dag gebeurd is. We hebben in de nacht afwisselend zo’n zes keer een diepe slaap gevolgd door een droomslaapperiode. Dat kunnen we zien aan de hersengolven die we met een plakker op je voorhoofd kunnen meten. In de diepe slaap gaat het vooral om overbodige informatie weg te werken, en in de droomslaap proberen we vooral alles wat je aan emoties heb meegemaakt weer op orde te krijgen. Voor je gezondheid zijn beide fases even belangrijk. Wat je droomt is niet zo belangrijk, het slaat vaak nergens op. Meestal onthoud je alleen je laatste droom, vlak voor het wakker worden. Maar nachtmerries kan je ook midden in je slaap hebben. Ook die zijn niet erg, maar wel een beetje vervelend als je er angstig wakker van wordt. Dan zoek je het best een troostende arm, of een glaasje melk, en dan weer lekker inslapen. Een klein deel van de mensen kunnen in hun slaap hun droom beïnvloeden, dat noemen we dan een lucide droom. Soms lukt het dat overdag te oefenen, door je de angstdroom overdag in te beelden, en dan resoluut te zeggen dat het onzin is. Of in je dagdroom zomaar omhoog, van het enge weg te vliegen. Dat lukt mij wel eens.

Vraag 2: hoe spinnen katten? Waar komt dat geluid vandaan? Veel dieren, vogels en ook mensen maken geluid via de stembanden in hun strottenhoofd in de keel. Maar katten gebruiken spieren die om hun strottenhoofd heen zitten. Die kunnen ze heel snel laten trillen, meer dan 300 maal in de seconde, en daarmee maakt de stemspleet dat typische spingeluid. Spinnende katten zijn vaak heel tevreden, als ze ontspannen op schoot liggen. Maar ze kunnen ook spinnen als de baas binnen komt, ze voer willen hebben, ze bang zijn of als ze pijn hebben. Dan liggen ze natuurlijk niet ontspannen naast of op je.

Vraag 3: hoe kan het dat je gehypnotiseerd kan worden, hoe werkt dat? Hypnose is een bijzondere toestand waar je heel ontspannen bent en tegelijk al je aandacht op iets richt. Hypnose ligt tussen dromen en wakker zijn in. Normaal gesproken heb je iemand nodig om je in hypnose te brengen. Vaak door eerst al je aandacht met je ogen dicht aan je ademhaling te laten besteden. Dan suggereert die ander dat je het bijvoorbeeld heel koud hebt, en je begint werkelijk te rillen. Dat lijkt op wat mensen die heel intensief naar sport kijken. Die beginnen zelf ook te zweten en hebben na afloop spierpijn. Dat soort ervaringen zien we terug in de gebieden in je hersenen die extra actief zijn. De begeleider kan je eenvoudig weer uit je hypnose halen door je je ogen te laten openen en om je heen te kijken. Inmiddels wordt hypnose niet alleen als trucje maar ook serieus ingezet, zoals bij spraak- slaap- of angstproblemen. En we kunnen hypnose gebruiken om in de hersenen te kunnen zien hoe je de wereld om je heen waarneemt en hoe je daar op reageert. Z leren we meer over wat we bewustzijn noemen.

Vraag 4: hoe wordt je verliefd en worden dieren ook verliefd? Als eerste is het goed te bedenken wat er in je lichaam gebeurt als je verliefd bent op iemand. Je gaat blozen, je hart gaat sneller kloppen, je bent verward en zegt of doet rare dingen. We weten dat er in je hersenen dan een aantal stoffen worden afgescheiden. Dat zijn boodschapperstoffen die we hormonen noemen. En die hormonen gaan vaak samen met emoties, als blij zijn, of verrast of bedroefd of boos. En die kunnen we ook terugvinden bij dieren. Maar hoe wordt je nu verliefd? Dat kan door van alles zijn, hoe iemand er uit ziet, hoe die zich beweegt, hoe grappig of juist hoe serieus die is. En, waarschijnlijk heel belangrijk, hoe die ander ruikt. Geurstoffen in de vorm van heel erg kleine luchtdeeltjes die we feromonen noemen spelen een veel grotere rol dan we zo in de gaten hebben. Verliefdheid kan heel lang duren, maar ook zo weer over zijn. Als iets ontzettend gaat storen is het zomaar ineens over. En hoe zit dat bij dieren? Het zou heel goed kunnen zijn dat het bij dieren, met al die zelfde hormonen, niet ander gaat dan bij ons. Maar ja, we komen maar moeilijk achter gevoelens bij dieren. En ook bij mensen kunnen we niet altijd zo zeker zijn. Want moet je iemand die vertelt dat ie heel gelukkig is altijd geloven?

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

We zullen het moeten toegeven. Wij zoogdieren doen wel of we het slimst zijn. Maar zelfs de mensapen, waar wij mensen ook bij horen, leggen het af tegen de vogels. Vogels hebben per gram lichaamsgewicht meer hersenweefsel dan wij zoogdieren. En dan is het ook nog eens zo dat er bij vogels in een gram hersenweefsel meer neuronen, oftewel zenuwcellen, zitten dan bij ons. Alleen doordat we in vergelijking met vogels zo zwaar zijn redden sommige zoogdieren het nog net met het totale gewicht aan hersenmassa. Vogels groeien heel snel op en zijn heel snel zelfstandig. Ze zijn kampioen in de communicatie. Ze hebben een rijke en heel gevarieerde taal. En in de voortbeweging zijn ze ons letterlijk huizenhoog de baas, in elk geval alle vliegende vogels. Onder de vogels zijn er een paar groepen echte bollebozen. Dat zijn de papegaaien, en de raven en andere kraaiachtigen. Gereedschapsgebruik en toepassen van hogere logica, geen probleem. Vogels zijn de laatste dinosauriërs op aarde. En dat leidt dat tot de spannende vraag hoe het stond met sommige van de uitgestorven dino’s.

Het lijkt er op dat er in de geschiedenis van de vogels twee intelligentie-sprongen waren. De eerste was bij het optreden van de echte vogels zoals archeopterix, 160 miljoen jaar geleden. De tweede was bij een afsplitsing binnen de landvogels. Dat was zo’n 10 miljoen jaar voor een komeet inslag die 66 miljoen jaar een eind maakte aan alle andere dinosauriërs, (en nog heel veel meer dieren). Die af-splitsers bestonden uit een groep die we nu kennen als valken, papegaaiachtigen en zangvogels (inclusief de kraaiachtigen). Deze soorten overleefden de catastrofe glorieus, en vooral de zangvogels ontwikkelden zich daarna tot een zeer succesvolle groep van nu nog steeds meer dan 4000 soorten. Een belangrijke stap binnen de zangvogels was de verder ontwikkeling van een extreem ontwikkelde vorm van communicatie. Die genieten we nog steeds dagelijks in de vorm van vogelzang. Vanuit Australië rolde er een klankgolf via Azië uit over de hele wereld.

Wij mensen mogen best trots zijn op onze 86 miljard neuronen. Daar zouden we hele mooi dingen mee kunnen doen. Maar wat te denken van ons kleinste zangvogeltje, het goudhaantje. Die heeft met zijn 4,5 gram lichaamsgewicht 164 miljoen neuronen. Omgerekend naar lichaamsgewicht heeft dar vogeltje vier maal zoveel neuronen als wij. Een arme krokodil, 90 kilo zwaar, heeft maar de helft van het aantal neuronen van het goudhaantje. Vogelkampioenen in intelligentie, zoals papegaaien en raven, hebben meer dan 2 miljard neuronen. Zij gebruiken en maken instrumenten om aan voedsel te komen. En verstoppen die voor kleptomane soortgenoten die hun uitvinding willen stelen. Ze kunnen inschatten welke mensen betrouwbaar zijn als het gaat om het inruilen van stukjes brood voor veel lekkerder kaas en welke niet. Hun verstopgeheugen lijkt onbeperkt. Kort gezegd, ze plannen en denken beter vooruit dan heel wat mensen. Maar pas op. Proeven met vaak als wat dommig afgedane loopvogels als emoes laten zien dat ook die dieren over een goed leervermogen en geheugen beschikken. Dus zijn alle vogels slimme dinosauriërs? En waren misschien hun vroegere collega’s dat ook?

Tip om verder te lezen:
De wetenschap over de geschiedenis van de vogels, en over hun intelligentie ontwikkelt zich snel. Voor een goed recent overzicht zie het boek van Steve Brussate, the Story of Birds.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Je gelooft soms je eigen ogen niet, struiken en, planten, ja zelfs straatlantaarns en auto’s die ingepakt zijn in een wit web. De inpakkunstenaar Christo is er niets bij. Grote kans dat het hier om de gemeenschappelijke nesten gaat van de rupsjes van stippelmotten. De acht soorten die in Nederland voorkomen hebben zo hun eigen voorkeuren. Vooral bij de vogelkers- de wilgen-, de appel- en de meidoornstippelmot is het wel duidelijk om welke soort het gaat. De gelige rupsjes gebruiken hun gemeenschappelijke web om veilig van de bladeren van hun gastplant te kunnen eten, tot ze verpoppen. Als de poppen eenmaal uitkomen vliegen de stippelmotten, witte bovenvleugels met zwarte stippen, elk afzonderlijk uit. Spinsels komen bij veel meer insecten voor, al is het niet zo spectaculair als bij de stippelmotten. Alleen bij eiken moet men oppassen, daar worden spinsels door de eikenprocessierups gemaakt, en die hebben heel vervelende brandharen. De ware spinmeesters zijn en blijven natuurlijk de spinnen, die spindraden vooral gebruiken om aan eten te komen, maar ook nog voor veel meer.

Net zoals de stippelmotten gebruiken spinnen spinweefsel om hun eieren en opgroeiend kroost te beschermen. Of ze gebruiken draden om snel en veilig op de grond terecht te komen. In de herfst gebruiken jonge spinnen draden om weg te zweven. Sommige soorten maken valdeuren uit spinrag. Waterspinnen bouwen duikerklokken uit spinrag en kunnen zo heel lang ondergedoken blijven. De precieze samenstelling van spinrag, van insecten en van spinnen, is nog steeds onbekend. Er wordt veel onderzoek naar gedaan. De eigenschappen zijn dan ook heel bijzonder. Sterker dan staal, maar licht van gewicht. Extreem elastisch en taaier dan onze sterkste kunstvezel waaruit kogelvesten gemaakt worden (kevlar). De draden van spinrag hoort bij de allersterkste biologische materialen op aarde. Het weefsel van bijvoorbeeld zijderupsen, en van stippelmotten, is wat minder dan dat van spinnenwebben, maar nog steeds sterker dan kevlar.

Rupsen hebben, als voorstadium van de latere vlinders, heel wat trucs in huis om deze kwetsbare levensfase goed door te komen. Behalve de verdediging door spinsels excelleren ze ook in misleiding en bedrog. Sommige rupsen lijken op takjes, al dan niet voorzien van een venijnige stekel. Anderen doen bladeren na, of houtsplinters. De rups van een Zuid Amerikaanse page vlinder doet eerst een vogelpoepje na. In een volgend stadium laten ze afschrikwekkende oogvlekken zien en verspreiden ze via een knaloranje vorkje onsmakelijke geuren. Veel op zich onschuldige rupsen doen onsmakelijke of zelfs giftige andere soorten na. Het is kortom leugen en bedrog in rupsenland. Er zijn natuurlijk altijd roofdieren die zich van al die verdediging niets aantrekken. Sluipwespen en bijvoorbeeld pimpel en koolmezen trekken zich maar weinig aan niets aan van de voorjaarsspinsels van de stippelmotten. Als het u niets uitmaakt, laat de nesten van de stippelmotten dan rustig zitten. De meeste planten, struiken en bomen overleven de invasie door de rupsennesten van deze kleine nachtvlindersoorten uiteindelijk prima. En ook al is het lastig om het uitvliegen van de volwassen stippelmotten met eigen ogen te zien, het opgroeien van de rupsjes is op zich al een spannend gebeuren.

Tip:
Voor het bepalen van de acht Nederlandse stippelmotsoorten bestaat er een handige fotopagina op het internet.
Zie op de site van de vlinderstichting: stippelmotten herkennen

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Ooit hebben vogels het grote uitsterven van alle andere dinosauriërs overleefd. Dat lag er voor een groot deel aan dat ze zo klein waren. Des te merkwaardiger is het dat in de periode daarna reuzenvogels zijn ontstaan. En daar onder waren heel bijzondere exemplaren. Wat te denken van de schrikvogels, in het Engels bekend als terror birds. Goed drie meter hoog, een 400 kilogram zwaar, joegen deze loopvogels in Zuid Amerika op alles wat zich bewoog. Onschuldiger waren planteneters als Gastornis , teruggevonden in Noord-Amerika en Europa. Ze waren een kleine drie meter hoog en voorzien van een grote kop met enorme snavel. Zij leken op de imposante dondervogels uit Australië. Die zijn verwant aan eenden en daarom in het Engels bekend als de Demon Duck. Behalve deze loopvogels die het vliegen hadden opgegeven waren er ook zeevogels als de Pelagornis, met een spanwijdte van meer dan 7 meter, en lange snavels voorzien van pseudo-tanden. De vogel met het grootste vleugeloppervlak was een Zuid Amerikaanse gier Argentavis magnificens, met een gewicht van 70 kilo. Dit was een vliegkampioen , met een super zweefvermogen dankzij brede vleugels die ook tot wel meer dan 7 meter spanwijdte konden hebben.

Tot 1400 leefden trouwens in Nieuw Zeeland nog verschillende moa soorten, grote loopvogels tot drie en een halve meter hoog. En duizend jaar geleden liep op Madagaskar de olifantsvogel nog rond, de zwaarste van alle, slechts drie meter hoog, maar tot wel 700 kilo zwaar. Grote vogels hadden en hebben het dus moeilijk. Waarom het in de evolutie dan toch steeds weer geprobeerd wordt? Groot zijn heeft voordelen, het schrikt vijanden af, het helpt om makkelijker warm te blijven als het koud is. Maar als groot dier heb je wel veel voedsel nodig om je gewicht op peil te houden, en dat voedsel moet maar altijd beschikbaar zijn. De vogels ontstonden als speciale groep binnen de dinosauriërs. Toen was de plek van de grote planten- en vleeseters al door andere dinosauriërs ingenomen. Binnen een andere groep van de reptielen hadden zich vliegende reuzen gevormd, de pterosauriërs. De grootste soorten hadden een spanwijdte van over de tien meter. In zee heersten de plesiosauriërs en ichthyosauriërs als geduchte rovers. Vogels deden er dus toen goed aan om zich wat bescheiden op te stellen, qua grootte. De grote klap van een meteorietinslag maakte 66 miljoen jaar geleden een einde aan alle grote reptielen en dinosauriërs. Kleinere vogelsoorten overleefden. In de leegte die al die grote uitgestorven soorten overlieten begonnen daarna een aantal vogelsoorten de gok toch te wagen. Loopvogels gaven het vliegen op, en een aantal van hen werden enorme planteneters, en vleesetende jagers. En als al gezegd zochten ook een aantal vliegende soorten het in een grote omvang. Het bleef een riskante aangelegenheid. Klimaatwisseling en de opkomst van de zoogdieren - steeds groter wordende soorten, en een onaangename kleinere soort genaamd Homo sapiens - maakten aan al deze avonturen een eind.

Abonneer nu

Dat als laatste van alle dinosauriërs op aarde er nu meer dan tienduizend soorten vogels rondvliegen hebben ze dus zeker niet aan hun grootte te danken. Wel aan hun hoge stofwisseling, die het ze veroorlooft om extreem behendig, langdurig en efficiënt te vliegen. Alles in hun bouw is gericht op gewichtsvermindering, heel lichte botten, geen zwaar gebit en kaken. Daarvoor in de plaats een heel slim geconstrueerde snavel, die geschikt is voor heel veel soorten voedsel. Flexibiliteit van succesvolle vogelsoorten zit hem ook in hun snelle groei. De jongen-tijd is eerder een kwestie van weken dan van maanden. Wat andere dinosauriërs al ontwikkeld hadden, verenpakketten en een aanzet van vleugels, hebben vogels geperfectioneerd en ontwikkeld om daadwerkelijk mee te kunnen vliegen. Iets wat andere dinosauriërs nooit gelukt is. En heel belangrijk, relatief voor hun beperkte lichaamsomvang hebben de succesvolle vogels grote hersenen. Met als slimste vogels de kraaiachtigen en de papegaaiachtigen. Maar vlak onze vele zangvogelsoorten ook niet uit. Waarschijnlijk hebben 66 miljoen jaar geleden vooral kleinere vogels die van noten en vis leefden de klap overleefd. Bessen, planten en insecten waren lange tijd niet meer beschikbaar. Daarna is er een explosie van vogelsoorten geweest, vooral ook door seksuele selectie. Mannetjes zetten alles op alles, in verentooi en zang. En wij mogen daar nog steeds dagelijks van genieten.

TIP Hoe het met de vogels zo ver gekomen is, welke in hun 150 miljoen jaar lange geschiedenis overleefd hebben, en welke niet , is te lezen in het gloednieuwe boek van Steve Brusatte: The Story of Birds.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Na de laatste ijstijd kwam de beuk als laatste loofboom zo’n 3000 jaar geleden ons land weer binnen. Eerst vooral op hogere maar vochthoudende bodems. Kalkrijk en leemhoudend strekt tot aanbeveling. En in geen geval te nat, op laagveen, droge zandgronden of zeeklei. Kortom, nogal wat noten op zang. Om nog maar niet te spreken over de ellende als er ineens een buurboom omvalt: fatale zonnebrand kan het gevolg zijn. Maar wat een prachtige boom. De ontroerend zacht behaarde bladeren die begin mei uit de knop komen. Het onbeschrijfelijk mooie kiemplantje als een beukennootje het haalt om uit te lopen (en opgetild te worden door het plantje). En dan die prachtige goudbruine bossen en lanen in de herfst.

Beukenbossen, al dan niet gemengd met eikenbomen, zijn een climaxvegetatie. Berken en wilgen zijn typische pionier-soorten, die nieuwe, open en kale gronden kunnen bevolken. De beuk is zo ongeveer het tegenovergestelde. Beukenbossen vormen, als er geen grote veranderingen van buiten optreden, een stabiel eindstadium in de vegetatie. Daarbij speelt de beperkte levensduur van de beuk, zelden ouder dan 200 jaar, -geen rol. De beuk is een schaduwboom bij uitstek. Dit maakt de boomsoort zeer competitief ten opzichte van niet-schaduwsoorten. Belangrijk voor continuïteit is dat beukennootjes goed in schaduw kunnen kiemen. Opgroeiende en volwassen bomen kunnen zich goed in de schaduw handhaven. Zij vormen zon- en schaduwbladeren. De zonbladeren zijn dikker en beter gewapend tegen uitdroging. De bladeren zitten om en om aan een kant van de takken, de takken verschillen in lengte. Al met al vormen de bomen een dicht bladerdek dat een diepe schaduw geeft. Dat maakt dat er in beukenbossen maar weinig ondergroei is van kruiden en struiken. De beuk geeft een ruwe humus die in de schaduw maar slecht verteert en een bodem-verzurende werking heeft. Ook door het dichte, fijnmazige wortelstelsel van de beuk, net onder de oppervlakte, hebben maar weinig andere plantensoorten een kans.

Beuken doen er zo’n vijftig jaar over voor ze volop gaan bloeien. En dan is het nog maar eens in de vijf tot tien jaar dat er sprake is van een uitbundige bloei en er een rijke beukennootjesoogst te verwachten valt. De bloei komt, met het uitkomen van de bladeren, eind April en eerder in Mei op gang. Mannelijke en vrouwelijke voortplantingsorganen groeien aan dezelfde boom. Mannelijke bloemen in de vorm van eivormige katjes die hangen aan zijdeachtig behaarde stelen. Vrouwelijke bloemen staan meestal met twee bij elkaar, elke bloem omgeven door een vierspletig napje. Beuken horen, samen met kastanjes tot de familie van de napjesdragers. Na bestuiving door de wind groeien de napjes uit tot stekelige houtachtige beukendoppen. In elke dop rijpen twee beukennootjes. Zodra de nootjes rijp zijn, springen de doppen in vier delen open en vallen de scherp driehoekige beukennootjes op de grond. De vruchten worden onder andere verspreid door eekhoorns, die ze als wintervoorraad gebruiken. Beukennootjes zijn een belangrijke voedselbron voor dassen, wilde zwijnen, trekvogels en standvogels als de gaai. Beuken worden graag aangeplant als hagen en als laanbomen. In de winter blijven de verkleurde bladeren lang aan de boom, vooral bij jongere exemplaren. Op de lege doppen van de beuk groeit het vrolijke geweizwammetje. Melkzwammen en russula’s horen tot de helpers van de beuk. Maar als er zich reuzenzwammen, echte tonderzwammen en porseleinzwammen aandienen is het einde nabij. Zo gaat het met deze napjesdragers, weten we uit fossiele stuifmeelkorrels, al meer dan 80 miljoen jaar.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app

Begin jaren vijftig van de vorige eeuw ontmoetten twee Britse dierenvangers elkaar op het vliegveld van Buenos Aires, Gerald Durrell en David Attenborough. De een was, toen hij in 1995 overleed, directeur van zijn eigen dierentuin op het eiland Jersey. Die was geheel gewijd aan de instandhouding van bedreigde diersoorten. Hij kon dat financieren doordat zijn meer dan 25 boeken over zijn natuurexpedities over de hele wereld goed werden verkocht. Het meest bekend was hij echter door de hilarische beschrijving van zijn jeugd op het eiland Korfoe “Mijn familie en andere beesten”. De ander is nu over de hele wereld bekend als Sir David. De man met de wat hese, maar gouden stem, die als geen ander het leven op aarde kan beschrijven. Honderd jaar is hij net geworden, en het is licht verbijsterend wat hij in die honderd jaar voor elkaar heeft gekregen. Van de introductie van snooker en Monty Python op de televisie tot aan een adembenemende en lange reeks natuurfilms. In de loop van het leven van Gerald en David valt een omdenken over onze houding over de natuur op. Het blijft de vraag in hoeverre ze er de natuur mee geholpen hebben.

De Jersey Zoo is een begrip geworden voor een veranderde rol van dierentuinen. De tuin maakt deel uit van de Durrell Wildlife Conservation Trust. Die heeft een uitgebreid programma ontwikkeld voor het redden van bedreigde soorten en hun leefgebieden. Aansprekende voorbeelden zijn de roodstaartleeuwaapjes uit Brazilie en de Alaotrabamboemaki’s uit Madagascar. Succesverhalen zijn ook dwergzwijntjes in India, en de Europese wilde kat in Wales. In totaal gaat het om het behoud van 116 soorten en het herstel van inmiddels 10 complete ecosystemen, Daarbij spelen de plaatselijke gemeenschappen een grote rol. De Trust verzorgt duizenden opleidingen in 149 landen en heeft trainingsfaciliteiten niet alleen op Jersey maar ook op het eiland Mauritius. Met de dierentuin en al andere activiteiten bereikt het programma inmiddels meer dan een miljoen mensen. En wie is een van hun “honorary fellows”? Jawel, Sir David Attenborough.

Heel geleidelijk is de inhoud van de televisieprogramma’s van David Attenborough veranderd. Van spannende verhalen over het vangen van wilde dieren naar hoe prachtig de natuur is, ver weg en dicht bij huis. En dan, volgens sommigen wel wat aan de late kant, komt er aandacht voor de fatale rol die de mens speelt bij de vernietiging van heel veel van die wonderprachtige natuur. Klimaatproblemen komen pas na vijftig jaar natuurfilms maken aan de orde. Eerder krijgt overbevolking, te veel vlees eten en onze slordige omgang met plastic zakjes de aandacht dan dat grote politieke en economische boosdoeners worden aangesproken. Het niets ontziende winstbejag, het bewust verzwijgen en afdekken van de grote milieuschandalen, het komt niet aan de orde. Het blijft bij een toenemende treurigheid over hoe de zaken gaan. En natuurlijke is er die terechte, warme en prachtig verwoorde fascinatie bij het moois van de natuur op deze aarde. De toeschouwers niet willen afschrikken lijkt daarbij het leidende motto. Zowel Gerald als David hadden beroemde broers. Lawrence Durrell was een hoog geloofd auteur, onder ander bekend van de Alexandria romans, en steevast genoemd voor de literatuur nobelprijs. Richard Attenborough een beroemd acteur en Oscar winnend filmregisseur. Toch hebben hun broers misschien wel een blijvender invloed op ons leven. Niet vanwege het redden van de natuur. Maar vanwege het feit dat we er mede dankzij hen niet meer om heen kunnen om ons te realiseren dat we nog steeds voortgaan op een wel heel verkeerde weg.

Meer van Gerald en David: vrijwel alle boeken van Gerald Durrell zijn nog steeds verkrijgbaar, evenals de vele natuurfilms die David Attenborough maakte; titels op hun Wikipedia-sites.

Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers

Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.

• Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.

Tot de volgende keer! Menno en Erwin

Subscribe now

Blijf op de hoogte!

Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast

Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.

Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands

Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.

Get more from Erwin Balkema in the Substack app

Available for iOS and Android

Get the app