Nieuwsbrief #202 Een eiwit dat muizen en mensen ziek maakt, een koe met zebrastrepen en aangeschoten Duitse studenten: wetenschap in 2025
Nieuwsbrief over natuur en wetenschap
Een eiwit dat muizen en mensen ziek maakt, een koe met zebrastrepen en aangeschoten Duitse studenten: wetenschap in 2025
Prijstoekenningen in de wetenschap komen vaak als een verrassing voor de winnaars en voor hun omgeving. Vroeg in haar carrière ontdekte Mary Brunkow eind negentiger jaren een stukje erfelijk materiaal dat codeert voor een voor dier en mens heel belangrijk eiwit. In haar verdere loopbaan wees niets op een Nobelprijs. Maar die kreeg ze in 2025 alsnog. Uiterst verdiend omdat ze door haar werk de grondslag legde voor ons snel groeiende inzicht in regulerende immuun cellen. En die zijn heel belangrijk om te komen tot behandeling van auto-immuun ziektes als reuma, diabetes 1, MS, psoriasis en , de ziekte van Crohn. Kenmerkend is daarbij dat lichaamseigen cellen ongelukkigerwijs door de eigen afweercellen worden aangevallen. Maar ook de behandeling van kankeraandoeningen kan profteren van onze nieuwe kennis van regulerende immuun cellen.
De verrassende kant van wetenschap wordt elk jaar ook onderstreept door de uitreiking van de net niet helemaal, of toch wel serieus te nemen Ig-Nobelprijzen. We pikken uit de oogst van 2025 er twee uit, met zo je wil een Nederlands tintje. Japanners toonden aan dat zwarte koeien voorzien van met zebrastrepen minder last hebben van insecten. Dat roept acuut de niet beantwoorde vraag op hoe het zit met onze zwart-wit gevlekte Holstein-Friese koeien. En wat moeten we met de vinding dat Duitse studenten beter Nederlands spreken als ze wat aangeschoten zijn?
De onderzoekers aan de universiteit van Maastricht lieten 50 Duitse studenten die een cursus Nederlands deden ofwel een glas water drinken ofwel een stevig glas wodka-bitter lemon. Daarna mochten ze rekenopgaven doen en twee minuten praten over een serieus onderwerp (voor of tegen dierproeven). In rekenen waren ze even matig. Beide groepen vonden hun eigen praatprestaties gelijk slecht. Maar objectieve taalkenners scoorden de opnamen van de gealcoholiseerde (0.31 promille) studenten als beter, vooral in hun uitspraak. De resultaten waren voor de onderzoekers onverwacht. Ze kwamen tot de opzienbarende conclusie dat een beetje drank misschien de angst voor een vreemde taal weg neemt en in die zin helpt.
Dan die Japanse koeien, zes stuks. Elk kreeg in een keurig onderzoeksplan drie omstandigheden voorgeschoteld. Zwarte strepen op geplakt, geen strepen opgeplakt en zwart-witte strepen opgeplakt. In het laatste geval hadden ze beduidend minder last van vervelende insecten, aan hun gedrag te zien maar ook op het lijf geteld. Over deze resultaten deden de onderzoekers twee seizoenen. Ze waren er tevreden mee. Maar als gezegd, geen woord over onze zwarte-witte koeien, of over zebra’s….
Het is misschien maar goed dat de Ig Nobelprijs niet helemaal zo serieus genomen wordt als de echte Nobel-prijs. Want daar heeft Mary Brunkow heel wat harder voor moeten werken. Jarenlang was ze met haar team bezig met de vraag of er een gen verantwoordelijk was voor een inmiddels gevonden auto-immuunziekte bij een mutante muis. Alleen de mannetjesmuizen werden ziek en stierven aan een overmaat aan eigen afweercellen. Daarom wist Mary dat een mogelijk gen op het X-chromosoom van het mannetje moest liggen. Maar verder was het hard zoeken. Dat gebeurde door heel veel terug-kruisingen van muizen en moeizaam uitvinden van afwijkende chemische codes in het DNA. Uiteindelijk lukte het haar in het kleine bedrijf nabij Seattle waar ze werkte het bij de muis afwijkende FOXP3 gen te vinden. Dat speelt met zijn eiwit een belangrijke rol in regulerende immuun cellen. Het ondersoeksteam testte daarna of het afwijkende gen daadwerkelijk ziek maakte. En zij bevestigden dat ze door inbouw van een gezond eiwit makend gen de ziekte bij mutanten muizen konden voorkomen. Uiteindelijk bleek het gen niet allen werkzaam bij muizen maar ook bij mensen. De weg kwam vrij voor tal van bijzonder belangrijke medische toepassingen, ook in de toekomst. Het gen-onderzoek duurde meer dan vijf jaar. De onverwachte erkenning door een Nobelprijs duurde nog eens 24 jaar. Mary Brunkow had nooit verder haar eigen lab. De firma hield in 2004 op te bestaan. Ze werkt nu voor een andere firma als programma manager. Maar haar betekenis voor de wetenschap is voorgoed in een ander licht komen te staan. In haar sobere Nobelverhaal begon ze kenmerkend met de uitgebreide lofzang op de mensen die haar ooit hadden opgeleid
Zie: https://www.nobelprize.org/ceremonies/streams-during-nobel-week-2025/
🎧 Luister verder
Deze nieuwsbrief hoort bij onze wekelijkse podcast, waarin we dit onderwerp verder uitdiepen — met context, verwondering en af en toe een zijpad.
👉 Beluister de aflevering in je favoriete podcastapp.
📬 Blijf meewandelen
Vond je dit interessant?
Dan ben je van harte welkom om deze nieuwsbrief te blijven ontvangen.
Elke week een nieuw verhaal over natuur, wetenschap en hoe die twee ons dagelijks leven raken.
👉 Inschrijven kan via🌿 mennoenerwin.nl
(Gratis, en je kunt je altijd weer uitschrijven.)
Tot volgende week,
Menno & Erwin
Blijf op de hoogte!
Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast
Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.
Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp in het nederlands
Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.
Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.
Speciale December actie tot 1 jan 2026 jaar jaar abonnement voor 89,95 euro. incl Gratis Wandeldagboek t.w.v. 24,95+4,95 bezorgkosten.