Nieuwsbrief #203 🦇 Vleermuizen: op naar het voorjaar.
Nieuwsbrief over natuur en wetenschap
🦇 Vleermuizen: op naar het voorjaar.
Midden in de winter lijkt een merkwaardige tijd om het over vleermuizen te hebben. Geen vleermuis te zien. Die zijn in winterslaap, op zolders, in kelders, in spouwmuren, bomen, mergelgroeven of vleermuiskasten die aan de muur zijn opgehangen.
Bij gebrek aan insecten om op te jagen houden ze hun lichaamstemperatuur laag tot in maart. Maar voor ons een goede gelegenheid om de zeven meest bij ons voorkomende soorten door te nemen, hun silhouetten en niet te vergeten hun batdetector signalen. En ons überhaupt te verdiepen in deze heel bijzondere en oude zoogdiergroep.
Ruim 1400 soorten jagen op aarde niet alleen, zoals bij ons, op insecten, maar ook op fruit, vis, bloemen, vogels en reptielen. En ja, in Zuid Amerika zijn er drie soorten die van bloed leven, van runderen, van vogels en van mensen.
Kennis document Vleermuis bij12
🖐️ Handvleugeligen
Van de Nederlandse naam, zoiets als fladderende muis, klopt niet al te veel. Vleermuizen zijn geen muizen maar vormen een heel aparte groep van zoogdieren die zo’n 55 miljoen jaar gelden ontstaan zijn, tegelijk met bijvoorbeeld roofdieren, paarden, walvissen en evenhoevigen. De wetenschappelijke naam, Chiroptera, klopt heel wat beter: handvleugeligen. Want dat kenmerkt de vleermuis, een vlieghuid die tussen alle vijf lange vingers van beide handen gespannen is. Daarmee hebben ze een fabelachtig vliegvermogen ontwikkeld.
Geholpen door een goed gehoor en hun ultrasone geluiddetectiesysteem (echolocatie) kunnen ze heel behendig manoeuvreren en hun prooien opsporen. Dat doen ze of door of een hoge vaste toon uit te zenden of door hoge klikgeluiden te maken. Door de terugkaatsing op te vangen kunnen ze zich dan een beeld maken van hun omgeving.
Vleermuizen zijn vooral in de avond actief, dan verlaten ze hun woonplekken waar ze soms in wel groepen van honderden dieren samenleven. Ze jagen graag langs bermen, boomsingels en oevers en zijn ook vaak boven water te vinden. Insecten zijn het hoofdvoedsel van de Nederlandse vleermuizen. Per nacht kunnen ze duizenden stuks verorberen. De economische betekenis van vleermuizen is daarmee aanzienlijk, ook wereldwijd.
In de vroege ochtend dwarrelen ze vaak nog wat voor hun overnachtingsplaatsen. Die zijn net zo gevarieerd als hun overwinteringsplaatsen, al kunnen die wel weer heel ergens anders zijn. Ze slapen hangend aan hun achterpoten met het hoofd naar beneden, de pootjes worden daarbij vanzelf dicht getrokken door pezen.
🇳🇱 Vleermuizen in Nederland
In Nederland komen zo’n kleine 20 soorten vleermuizen voor. Een aantal vrijwel alleen in Limburg. Daar is heel recent weer de grote hoefijzerneusvleermuis gehoord, een zeldzaamheid.
Onze grootste vleermuizen zijn de Vale en de Rosse vleermuis, met een lijf van tot negen centimeter lang en een gewicht tot 40 gram. De spanwijdte van hun vleugels is met veertig centimeter best wel fors. Vergeleken daarmee is onze meest voorkomende vleermuis, de gewone dwergvleermuis, wel een stuk kleiner, een vijf cm lang lijf, maximaal 8 gram zwaar en vleugels van 24 cm.
Het ultrasone geluid van kleine vleermuizen is een stuk hoger dan dat van de grote vleermuissoorten. Dat hangt waarschijnlijk samen met het feit dat ze op kleinere prooien jagen. Van die verschillende geluidsfrequenties kunnen we gebruik maken bij de herkenning van soorten, als we tenminste een batdetector gebruiken. Daarmee verlagen we de frequentie van het vleermuisgeluid waardoor ook voor ons het geluid van een vleermuis hoorbaar wordt. Alhoewel, hele jonge oren kunnen soms ook al met het blote oor het wat lagere baltsgeluid van vleermuizen horen.
Alle vleermuizen zijn in ons land beschermd. Een fors aantal soorten heeft het knap moeilijk. De afnemende insectenaantallen en vooral ook katten en steenmarters en het verdwijnen van slaap- en overwinteringsplaatsen zijn daaraan schuld. In de nieuwere bouwbesluiten wordt er gelukkig weer meer rekening gehouden met de vleermuiswensen. Oud genoeg kunnen ze worden, tot vijftien of wel meer dan twintig jaar.
🏆 Onze vleermuis top zeven
(voor verdere informatie zie de website van de zoogdiervereniging, ook over de landelijke tellingen in maart).
🏠 1. De gewone dwergvleermuis Is de meest talrijke vleermuis in Nederland. Hij komt vrijwel overal voor waar hij op insecten kan jagen, ook in de bebouwde omgeving. Het is een kleine vleermuis, donkerbruine vacht, zwarte snuit. Vrij lange, smalle vleugels, Snelle vleugelslag, vliegt wendbaar en grillig. Hoog frequent klikgeluid (50 kilohertz)
👂 2. De gewone grootoorvleermuis Is een middelgrote vleermuis die direct opvalt door de brede en zeer lange oren. Ook hun vleugels zijn breed en lang, waardoor ze goed in kleine ruimtes, in het bos of ook in gebouwen, kunnen manoeuvreren. Zoeken hun prooien, vooral nachtvlinders, vaak op de vegetatie, en sporen deze op met hun grote oren en door te luisteren naar de ritselgeluiden die ze maken. Langzame, zeer wendbare vlieger. Vaak zachte klikgeluiden van variabele toonhoogte.
🌅 3. De laatvlieger Is een van de grootste vleermuizen van Nederland. De vachtkleur is koffiebruin op de rug en ‘koffie-met-melk’ op de buik. Lange en brede vleugels. De staart heeft een puntje (als een accolade). Vliegt grillig, in half open landschap. Verlaat slaapplaats na zonsopgang (als de Rosse vleermuis al onderweg is). Maakt variabele klikgeluiden, vooral van 24 kilohertz.
🌊 4. De meervleermuis Is een vrij grote vleermuis met lange en relatief brede vleugels. Vacht op de rug donkerbruin, buik eerder wit. Jaagt langs oevers en boven grote wateren, zoals rivieren en meren. De prooien worden met de grote voeten van het wateroppervlak geharkt of met de staartvlieghuid gevangen. Geluid rond de 36 kilohertz.
🌳 5. De rosse vleermuis Is een van de grootste vleermuizensoorten van Europa. Vachtkleur is roodbruin, typische boombewoner. Het is een snelle vlieger die vaak hoog boven het landschap vliegt (tot honderden meters hoog) en flinke afstanden kan afleggen. Brede vleugels , afgeronde staart. Vliegt rechtlijnig graag ook onder lantaarns. Geluid is afwisseling van hoge (60 kilohertz) en lage (20 kilohertz) klikgeluiden. Leeft korter dan andere soorten, tot tien jaar.
🌬️ 6. De ruige dwergvleermuis Is een vrij kleine vleermuis met een warrige, donkere vacht. Het is een uitgesproken lange afstand trekker, die vele honderden kilometers kan afleggen tussen zomer- en wintergebieden. In Nederland vinden we in de zomer voornamelijk mannetjes. In de herfst en winter komen daar ook vrouwtjes bij, die in meer noordoostelijk gelegen gebieden hun jongen hebben gekregen. Klikgeluiden rond de 40 kilohertz, lijkt verder erg op de gewone dwergvleermuis
💧 7. De watervleermuis Is een vrij kleine vleermuis. Watervleermuizen jagen vlak boven het water op kleine insecten, die ze net als de Meervleermuis met hun grote voeten van het wateroppervlak ‘harken’ of vlak erboven in de lucht vangen. Lange smalle vleugels, wittige buik. Variabele klikgeluiden, een piek bij 49 kilohertz.
🎧 Luister verder
Deze nieuwsbrief hoort bij onze wekelijkse podcast, waarin we dit onderwerp verder uitdiepen — met context, verwondering en af en toe een zijpad.
👉 Beluister de aflevering in je favoriete podcastapp.
📬 Blijf meewandelen
Vond je dit interessant?
Dan ben je van harte welkom om deze nieuwsbrief te blijven ontvangen.
Elke week een nieuw verhaal over natuur, wetenschap en hoe die twee ons dagelijks leven raken.
👉 Inschrijven kan via🌿 mennoenerwin.nl
(Gratis, en je kunt je altijd weer uitschrijven.)
Tot volgende week,
Menno & Erwin
Blijf op de hoogte!
Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast
Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.
Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp in het Nederlands
Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.
Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.
Ooit vond ik, in december, een vleermuis tegen een boomstam. Hij zag er fragiel uit en ik durfde hem niet op te pakken, bang dat ik hem zou bezeren. Maar het was december en het beestje hoorde in winterslaap te zijn. Ik heb de vleermuisopvang gebeld en die zijn hem komen redden. De man van de vleermuisopvang keek omhoog naar de boomstam en zei dat de vleermuis waarschijnlijk door een halsbandparkiet uit zijn holletje was gesleurd om zelf het hol te kunnen gebruiken.