Nieuwsbrief #204 Weg met de natuur? Of we willen of niet, op aarde is samenleven de enige optie
Nieuwsbrief over natuur en wetenschap
Weg met de natuur?
Of we willen of niet: op aarde is samenleven de enige optie
🌍 Mensen hebben het woord ‘natuur’ altijd op heel verschillende manieren gebruikt. Behalve in letterlijke zin, zijn we ook figuurlijk nogal slordig met ‘de natuur’ omgegaan. Ofwel zetten we ons af tegen de natuur, of we benadrukken juist dat we er als mens deel van uitmaken.
In dat laatste geval komt direct de vraag op welke plaats de mens dan inneemt. Staan we aan de top, verheven boven alle andere soorten? Staat de natuur ten dienste van ons?
De Zuid-Franse filosoof Baptiste Morizot heeft hier uitgesproken ideeën over. Hij is niet blij met ons gebruik van het woord ‘natuur’. Volgens hem gebruiken we het verkeerd:
Dan weer zetten we ons af tegen de natuur;
Dan weer omarmen, idealiseren en verheerlijken we haar;
We zien het dierlijke als inferieure beestachtigheid, of juist als superieure zuiverheid en onschuld.
Soorten worden bemind en vertroeteld, of juist verdelgd en vermoord. Soms doet de mens die twee benaderingen zelfs tegelijkertijd. Mede omdat Morizot betrokken raakte bij ecologisch veldwerk, vraagt hij zich af of praten over ‘de natuur’ niet afleidt van waar het écht om draait: dat we met al die soorten op aarde samenleven en het zonder hen helemaal niet zouden redden.
🏛️ De mens als maatstaf
De positie van de natuur interesseert menig cultuurfilosoof en politicus helemaal niets. Of zij vinden er zelfs bedenkelijke kanten aan. Onverbloemd is de rijkdom van de menselijke cultuur de maatstaf. Of wat botter: het draait uiteindelijk – of zonder meer – om de mens (in de VS wordt dat tegenwoordig nog wat verder gespecificeerd).
Uit 1969 stamt een opmerkelijk statement van de Verenigde Naties en de IUCN (International Union for the Conservation of Nature):
”Natuurbescherming is het redelijk gebruik van de natuurlijke omgeving om de hoogste kwaliteit van leven voor de mensheid te bereiden.”
Dat soort gedachtes leeft nog steeds bij veel mensen. Uit Amerika overgewaaid is de Wise Use-beweging, die ook in 2025 de functie van de natuur voor de mens vooropzet. De belangen van de natuur komen duidelijk op een tweede plaats: “Natuurbescherming is een verantwoorde omgang met ecosystemen, soorten en landschappen om hun voortbestaan en functie voor komende generaties zeker te stellen”.
Ook recente Nederlandse overheidsdocumenten stellen de mens buiten de natuur:
“De mens en zijn activiteiten zijn geen onderdeel van natuurlijke systemen.”
Of ze zien natuur nogal eenzijdig, bijvoorbeeld vanuit menselijke recreatie: “De natuur draagt bij aan ons welzijn door het creëren van een aantrekkelijke natuurlijke omgeving voor recreatie” (CBS 2023).
🐺 Samenleven in plaats van afstand nemen
Filosoof Morizot is onder andere actief geweest in onderzoek naar de ingewikkelde, praktische omgang met wolven in een door ons gedomineerd landschap. Ook dat heeft hem aan het denken gezet, zonder overal meteen antwoorden op te hebben.
Morizot stelt dat het apart benoemen van ‘natuur’ vooral ruimte biedt voor distantie. Alsof we daar maar beperkt mee van doen hebben. Hij duikt ook de evolutionaire kant in. Hij bestrijdt het pseudo-relativerende idee dat de mens een ‘uniek ongeluk’ zou zijn. Die benadering wordt ook wel contingentie genoemd: als het resultaat van toevallige omstandigheden. Maar intussen voorziet het de mens wel mooi van het label ‘uniek’.
Dat was het gezichtspunt van de beroemde (en verder wel in orde zijnde) slakkenonderzoeker Stephen Jay Gould, ooit te zien in de tv-serie Een Schitterend Ongeluk van Wim Kayzer. Het antwoord is natuurlijk dat die uniciteit voor élke soort op aarde geldt. Het is misschien wat onplezierig voor de gemiddelde mens om te aanvaarden dat hij dit lot van ‘uniek zijn’ deelt met teken en slijmzwammen.
🧬 Convergentie: intelligentie is overal
Onze onwetendheid maakt dat we niet in de gaten hebben hoe vaak uitvindingen in de evolutie zijn gedaan. Dat verschijnsel noemen we convergentie. Neem intelligentie: dat is op vele duizenden manieren uitgevonden. Door amoeben, insecten, octopussen, mensapen, olifanten; de lijst is eindeloos.
Alleen is dat voor onze beperkte geest niet altijd inzichtelijk, omdat we intelligentie alleen benoemen in termen van ons eigen bestaan (met al zijn beperkingen). Dat is al reden genoeg om anders tegen de natuur en al zijn levensvormen aan te kijken.
En wie het meer praktisch wil houden: zonder al die andere levensvormen hebben we geen schijn van kans op onze planeet. We mogen blij zijn dat we ermee samen mogen leven. Met dank aan Baptiste Morizot, die de zaken weer even op scherp heeft gesteld.
📖 Gelezen: Baptiste Morizot: Manieren van levend zijn. Octavo 2025
🎧 Luister verder
Deze nieuwsbrief hoort bij onze wekelijkse podcast, waarin we dit onderwerp verder uitdiepen — met context, verwondering en af en toe een zijpad.
👉 Beluister de aflevering in je favoriete podcastapp.
📬 Blijf meewandelen
Vond je dit interessant?
Dan ben je van harte welkom om deze nieuwsbrief te blijven ontvangen.
Elke week een nieuw verhaal over natuur, wetenschap en hoe die twee ons dagelijks leven raken.
👉 Inschrijven kan via🌿 mennoenerwin.nl
(Gratis, en je kunt je altijd weer uitschrijven.)
Tot volgende week,
Menno & Erwin
Blijf op de hoogte!
Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast
Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.
Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp in het Nederlands
Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.
Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.
