Nieuwsbrief #206 In sneeuw en ijs: winterpaddenstoelen
Nieuwsbrief over natuur en wetenschap
❄️ In sneeuw en ijs: winterpaddenstoelen
Ook als het een kille januari is, met vriesweer en gure buien, zijn in het bos paddenstoelen te vinden. Van elfenbankjes tot judasoren, van gele trilzwam tot de berkenzwam en de echte tonderzwam, vrijwel alles wat er nu aan paddenstoelen te zien bevindt zich op dood hout. Of op bomen die er niet te best aan toe zijn.
Overlevingsstrategieën bij vorst
Door een structuur met taaie schimmeldraden, door een harde korst met speciale suikers, door antivries-eiwitten in het vruchtlichaam of door een snelle (tijdelijke) verdroging zien i Nederland ruim honderd paddenstoelsoorten kans om een resistentie tegen de vorst op te bouwen. Daarvan is het merendeeel, namelijk negentig soorten, het hele jaar door te zien. Maar opvallen doen ze vooral nu, in het kale bos.
In een milde winter houden veel meer paddenstoelen het langer vol. Zo kan je in december vaak nog de aardappelbovist vinden, alsof je een aardappel op de grond ziet liggen (maar pas op, als je er opstapt ontploft deze giftige aardappel in een bruine sporenwolk). Zo zijn er in een mooie december nog ruim 200 soorten te vinden, waaronder:
amanieten
wasplaten
trechterzwammen
schijnridderzwammen
mycena’s
Zo gauw het gaat vriezen maken de ijskristallen een eind aan deze zwammen. Maar een aantal al in de herfst opgekomen specialisten doorstaat steviger winters. Een voorbeeld is de gewone oesterzwam (die dus ook buiten de supermarkt is aan te treffen).
De Kampioen: Een kampioen in deze is het gewone fluweelpootje (met een mooie oranje-bruine hoed en een fluweelachtige steel), die dankzij zijn antivries-eiwit de vorming van ijskristallen tegen kan gaan. Zo doorstaat deze soort zelfs moeiteloos temperaturen van min 25 graden. Met de oplopende temperaturen in het voorjaar verdwijnen zulke soorten weer.
Paddenstoelen die er het hele jaar door zijn: berkendoder en elfenbankje
De “hele jaar door” paddenstoelen zijn dus vooral in het bos aan te treffen Ze zijn vaak geen erg goed teken voor de gezondheidstoestand van het hout waarop ze groeien.
De Gewone Berkenzwam (Berkendoder) Bekend voorbeelden is de gewone berkenzwam, ook wel berkendoder genoemd. Deze paddenstoel heeft een mooi geelbruine hoed die zich kussenvormig welft rond een stuk berkenstam, met aan de onderzijde een laag witte poriën-vormige sporenbuisjes. Zo’n individueel vruchtlichaam haalt zelden een heel jaar,. Maar dan komen er vlakbij wel weer andere vruchtlichamen op. De berkendoder veroorzaakt bruinrot, eerst in het kernhout en dan in het spinthout. Einde berk.
Berkendoder in Duurswold
Elfenbankjes en de Tonderzwam Bekende afbrekers van dood loofhout zijn de elfenbankjes, die dakpansgewijs en met zeer gevarieerde kleurzones op de schors van dood hout groeien. Ook die houden het zelf niet een heel jaar vol, anders dan de jarenlang blijvende hoed van de echte tonderzwam die het vooral voorzien heeft op zwakke berken en beuken.
Ruige elfenbankjes in Duurswold
De Echte Tonderzwam en Ötzi; het Judasoor en de Trilzwammen
Ook Elfenbankjes houden het zelf niet een heel jaar vol, anders dan de jarenlang blijvende echte tonderzwam die het vooral voorzien heeft op zwakke berken en beuken. Zijn vruchtlichamen kunnen uitgroeien tot een hoed van 50 cm en een dikte van 30 cm. Zij hebben een harde korst waarmee ze zelfs een bosbrand kunnen doorstaan.
Mensen (waaronder ooit Ötzi, de beroemde alpinist) gebruikten deze paddenstoel vaak als uitgangsmateriaal om te vilten, maar ook om vuur te maken. Daarvoor namen mensen vaak tondeldozen mee, waarin ze naast vuursteen ook gedroogde tonderzwam bewaarden.
Zachte tactieken Een heel andere tactiek in winter-overlevering heeft een zachte paddenstoel als het echte judas oor. Deze bruinoranje, oor-vormige zwam belaagt vooral de vlier. Het oor schrompelt bij vorst ineen en zwelt weer op bij dooi. Een zelfde benadering kiezen de gelatineuze trilzwammen die als gele, bruine of witte klodders op naald- en loofbomen liggen.
Wandeltip: Een wandeling door het bos in de winter loont alleen al vanwege de winterpaddenstoelen altijd. Neem een goede gids mee, en of maak foto’s, zodat je de zwam in alle rust thuis op naam kan brengen. De website van de Nederlandse Mycologische Vereniging (
https://www.mycologen.nl/
) staat altijd ter beschikking.
🎧 Luister verder
Deze nieuwsbrief hoort bij onze wekelijkse podcast, waarin we dit onderwerp verder uitdiepen — met context, verwondering en af en toe een zijpad.
👉 Beluister de aflevering in je favoriete podcastapp.
📬 Blijf meewandelen
Vond je dit interessant?
Dan ben je van harte welkom om deze nieuwsbrief te blijven ontvangen.
Elke week een nieuw verhaal over natuur, wetenschap en hoe die twee ons dagelijks leven raken.
👉 Inschrijven kan via🌿 mennoenerwin.nl
(Gratis, en je kunt je altijd weer uitschrijven.)
Tot volgende week,
Menno & Erwin
Blijf op de hoogte!
Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast
Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.
Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp in het Nederlands
Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.
Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.
