Nieuwsbrief #208 Wilde eenden: Een bekende vreemde in onze wateren
Nieuwsbrief over natuur en wetenschap
🦆 De Wilde Eend: Een bekende vreemde in onze wateren
Echt ‘wild’ is deze eend niet. Het predicaat wild dient vooral als onderscheid met de tamme, witte kweekeend. Omdat deze tamme eenden afstammen van de wilde variant, kunnen ze onderling kruisen. Het resultaat? Wat de doorwinterde vogelkenner ietwat denigrerend een ‘soep-eend’ noemt.
Wilde eenden zijn goede bekenden; ze leven vaak dicht in onze buurt. Toch blijven ze alert, want het zijn slimme dieren. Vooral hun badder- en poetsgedrag is vermakelijk om te zien. De woerden, die het grootste deel van het jaar een prachtig verendek dragen, vertonen bovendien fascinerend versier- en imponeergedrag dat vanaf de waterkant uitstekend te observeren valt.
📉 Een zorgwekkende daling
Hoewel de wilde eend met ruim 200.000 broedparen nog steeds onze meest voorkomende eend is, nemen de aantallen de laatste jaren met 30 tot 40% af. De precieze oorzaak blijft onduidelijk, maar vooral eendenkuikens hebben het zwaar.
In de winter groeit de populatie aanzienlijk. Van oudsher trekken er dan meer dan 500.000 Scandinavische eenden naar onze wateren om te overwinteren. Toch loopt ook dit aantal terug. Door de klimaatopwarming kunnen steeds meer eenden in het hoge noorden blijven. Onze eigen ‘Nederlandse’ wilde eenden trekken zelf zelden weg voor de kou.
Het mysterie van de kuikensterfte
Bij het leggen van de eieren — waarbij een vrouwtje vaak de helft van haar lichaamsgewicht aan eieren produceert — en het uitbroeden ervan, gaat nog alles goed. De problemen ontstaan pas zodra de kuikens uit het ei kruipen. Als nestvlieders moeten ze direct hun eigen kostje bij elkaar scharrelen, waarbij ze volledig afhankelijk zijn van waterinsecten en larven.
Juist daar wringt waarschijnlijk de schoen: de insectenstand neemt dramatisch af door het aanhoudende gebruik van landbouwgif, zoals neonicotinoïden. Hoewel predatie door reigers, roofvissen en snoeken mogelijk is toegenomen, verklaart dat waarschijnlijk niet alles. In Nederland ligt de kuikensterfte inmiddels twee keer zo hoog als in onze buurlanden.
Opvallend contrast: De nauw verwante krakeend neemt wél in aantal toe. Deze eend leeft teruggetrokkener en broedt later in het seizoen. Hun kuikens hebben bovendien een breder dieet; naast insecten eten zij ook wormen en slakjes, en schakelen ze sneller over op plantaardig voedsel.
✨ Schoonheid en Verleiding
De vroege middag is het ideale moment om het uitgebreide poetsritueel te bekijken. Met hun snavel halen de eenden vet uit de stuitklier (vlak boven de staart) om hun verenpak zorgvuldig te schikken en waterdicht te maken. Het baden zelf gaat gepaard met acrobatische toeren: ze schudden wild met hun kop en liggen soms zelfs ruggelings in het water met de poten omhoog, om daarna klapwiekend het water van zich af te slaan.
Nog spectaculairder is de hofmakerij, die al in augustus begint en de hele winter aanhoudt:
Het vertoon: Mannetjes duiken voorover, spuiten water uit hun snavel en blazen hun hals fluitend op.
De verleiding: Vrouwtjes zwemmen zigzaggend rond, terwijl de woerden hun kop omhoogsteken om hun groene glans en, met een holle rug, de blauwe vleugelspiegel te tonen.
De sprongvlucht: Soms vliegt een woerd steil op om vlak voor het vrouwtje te landen en een indrukwekkende waterspat vertoning te laten zien.
Vanaf februari begint het echte broedseizoen. Terwijl de vrouwtjes de volledige opvoeding op zich nemen, trekken de woerden zich terug voor de rui. Ze verliezen hun prachtkleed en leiden een, naar het schijnt, zorgeloos vrijgezellenbestaan. Of, zoals de legendarische Jac. P. Thijsse het omschreef: de woerden houden dan ‘soos op de plassen’.
🧐 Observatietips: Waar moet u op letten?
Het pronkpak: Bewonder van augustus tot het voorjaar de groene kop, witte nekband en gekrulde staartveren van de woerd. Dit ‘feestpak’ wordt direct na de broedtijd ingewisseld voor een soberder verenkleed.
De vliegloze periode: Ziet u in juni of juli eenden die niet opvliegen? Dat klopt. Tijdens de rui van de slagpennen kunnen ze tijdelijk niet vliegen. Bij de mannetjes gebeurt dit in juni, bij de vrouwtjes pas in juli, zodra de jongen zelfstandig zijn.
Wie is wie? Hoewel wilde eenden vaak in groepen leven, vormen de paartjes zich al vanaf september. En wist u dat alleen de vrouwtjes het bekende ‘kwak’-geluid maken?
Leestip: Voor wie dieper in de wereld van de wilde eend wil duiken, is het boek “De wilde eend” van Gerard Ouweneel een aanrader, met gedetailleerde observaties van kenner Tom Lebret en aandacht voor de historische rol van de eendenkooi.
🎧 Luister verder
Deze nieuwsbrief hoort bij onze wekelijkse podcast, waarin we dit onderwerp verder uitdiepen — met context, verwondering en af en toe een zijpad.
👉 Beluister de aflevering in je favoriete podcastapp.
📬 Blijf meewandelen
Vond je dit interessant?
Dan ben je van harte welkom om deze nieuwsbrief te blijven ontvangen.
Elke week een nieuw verhaal over natuur, wetenschap en hoe die twee ons dagelijks leven raken.
👉 Inschrijven kan via🌿 mennoenerwin.nl
(Gratis, en je kunt je altijd weer uitschrijven.)
Tot volgende week,
Menno & Erwin
Blijf op de hoogte!
Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast
Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.
Zaterdag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met 5 tips over het onderwerp in het Nederlands
Zondag een engelse nieuwsbrief ENG over het onderwerp van de week.
Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.
