Langslapers en kortslapers
Klopt het dat koeien maar twee uur per dag slapen was de vraag. Het antwoord is in principe ja. En wat je je danmeteen afvraagt is waarom wij mensen dan zo’n 8 uur slapen. Om maar niet te spreken over sommige vleermuizen die wel 20 uur per dag slapend doorbrengen. Die grote verschillen in slaapduur, tussen wat toch allemaal zoogdieren zijn, begrijpen we maar ten dele.
De opbouw van de slaap is voor alle soorten zoogdieren dezelfde. Een afwisseling van aan de ene kant fases met diepe slaap, die zich vertaalt in langzame golven in onze hersenen. En aan de andere de slaapfases met snelle oogbewegingen (Rapid Eye Movements oftwel REM slaap), de fase waarin we dromen. Pas recent is er slaap gemeten tijdens activiteit, bij herkauwende rendieren. Er is nog veel over slaap te ontdekken. Zeker als het om de vraag gaat waarom we slapen.
Van alle mogelijke redenen waarvoor slaap goed kan zijn die van veiligheid en energiebesparing waarschijnlijk de oudste. Als je niet actief hoeft te zijn, bijvoorbeeld om voedsel te verzamelen of energie uit zonlicht te halen (fotosynthese) kun je beter naar een ruststand overgaan, op een veilige plek. Dat zal vaak samenhangen met de dagelijkse afwisseling van licht en donker, en natuurlijk met de omgevingstemperatuur. Daarom spelen inwendige biologische kloksystemen een grote rol bij de regeling van slaap.
Bij het fenomeen slaap zijn er nog een aantal zaken aan de orde die met herstel en informatieverwerking te maken hebben. En die hangen samen met de al eerder genoemde slaapfases van diepe slaap en REM slaap. Tijdens die processen worden allerlei afvalstoffen in de hersenen opgeruimd die tijdens activiteit ontstaan zijn. Een voorbeeld zijn Tau-eiwitten. Die staan in een kwalijk daglicht bij de ziekte van Alzheimer. Die nog steeds ongeneselijke ziekte wordt bevorderd door chronisch slaapgebrek.
Tijdens slaap vindt er ook een herordening van in de hersenen opgenomen informatie plaats. Daarbij zijn er heel veel minder belangrijke, en vooral zintuigelijke waarnemingen, die beter uitgefilterd kunnen worden en niet in ons lange termijn geheugen opgeslagen hoeven te worden.
Het is wel spannend om met die ideeën over de functies van slaap te kijken naar de grote verschillen tussen dieren in slaapduur. Wat opvalt is dat veel roofdieren langslapers zijn. Als zij de buit binnen hebben kunnen ze met een gerust hard het er de rest van de dag van nemen. Dat geldt voor leeuwen, maar ook voor onze honden en katten. En het geldt blijkbaar ook voor vleermuizen. Het jagen op vliegende insecten in de schemering is weliswaar een dure aangelegenheid, maar blijkbaar heel effectief.
Vleermuizen zijn ook heel goed in een minimale energie-uitgave tijdens de slaap. Knaagdieren en konijnen en hazen verdelen de tijd van slapen en wakker zijn eerlijk over etmaal. De kortslapers lijken de vegetariërs. Geiten een uur of zeven, olifanten vijf uur, koeien en schapen op stal een uur of vier, maar in de wei maar twee, en paarden een uur of drie. Er werd altijd beweerd dat dat samen hing met het feit dat tijdrovende begrazing (en herkauwen) de oorzaak is. Maar de vinding dat herkauwende rendieren in die tijd ook slaapepisodes hebben verandert dat verhaal mogelijk. Het is wat verbazend dat daar nog niet in detail bij koeien naar is gekeken.
En hoe zit het bij ons mensen? Onze gezonde slaapduur schommelt met wat variatie afhankelijk van de persoon tussen pakweg 7 en 9 uur. Al dan niet met een siësta, oftewel een powernap in de middag van maximaal een half uur.
Onze hersenen hebben die slaap blijkbaar nodig om goed te kunnen functioneren. Wie met te weinig slaap een rekenopgave moet oplossen gebruikt maar een fractie van zijn hersenen vergeleken met een uitgeslapen persoon, met alle gevolgen van dien. Wij zijn ook in staat, net als rendieren, om tijdens activiteit even te slapen. Een fors percentage van autorijders heeft die haast, of echt helemaal weggedoezeld zijn ervaring tijden het rijden. En het maakt nog steeds een significant deel uit van ongeluk-oorzaken.
Slaap is van levensbelang, voor dieren maar zeker ook voor de mens. Het meerdere dagen verhinderen van slaap, en vooral ook van REM-slaap, staat internationaal bekend als een uiterst verwerpelijke martelmethode. De lichamelijke en geestelijke gevolgen kunnen desastreus zijn.
Toch is het gedocumenteerd dat beschaafde landen als USA, Rusland en China deze methode toepassen.
Meer over gezonde slaap:
- Raadpleeg de site van het herseninstituut: https://www.hersenstichting.nl/de-hersenen/gezonde-hersenen/slaap/
Lees het boek: De klok met duizend wijzers. Hoe de biologische klok je leven beïnvloedt van Anneloes Opperhuizen en Marijke Gordijn
Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers
Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.
Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.
Tot de volgende keer! Menno en Erwin
🎧 Luister verder
Deze nieuwsbrief hoort bij onze wekelijkse podcast, waarin we dit onderwerp verder uitdiepen — met context, verwondering en af en toe een zijpad.
👉 Beluister de aflevering in je favoriete podcastapp.
📬 Blijf meewandelen
Vond je dit interessant?
Dan ben je van harte welkom om deze nieuwsbrief te blijven ontvangen.
Elke week een nieuw verhaal over natuur, wetenschap en hoe die twee ons dagelijks leven raken.
👉 Inschrijven kan via🌿 mennoenerwin.nl
(Gratis, en je kunt je altijd weer uitschrijven.)
Tot volgende week,
Menno & Erwin
Blijf op de hoogte!
Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast
Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.
Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands
Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.
