Nieuwsbrief #217 Ruwe en zachte: berken horen bij ons land
Nieuwsbrief over natuur en wetenschap
Ruwe en zachte: berken horen bij ons land
De bomen met een witte bast die ieder herkent. De meest voorkomende is de ruwe berk, met vaak ruige, donkere barsten onder in de bast. De hangende berk heet die in het Duits. En dat klopt, want de hoogste takken hangen sierlijk naar beneden, net zoals de mannelijke katjes.
Onze andere berk is de zachte berk. Vanwege de haartjes onder de bladstelen heet die in het Engels zelfs de donzige berk. Doet het ook goed op nattere gronden, en wordt daarom door onze buren in het oosten en het westen ook wel de moerasberk genoemd. Berken zijn pionier bomen die ons landschap al meer dan 8000 jaar opsieren. Geliefd in de haarverzorging (berkenwater). En gehaat in het voorjaar gehaat vanwege de pollen, het mannelijke stuifmeel.
Berken hebben niet de bestendigheid van bijvoorbeeld eiken of beuken. Ze worden zelden ouder dan honderd jaar. Ze vallen makkelijk om met hun oppervlakkige wortels. Het zijn bomen die van licht houden en doen het daarom ook goed in open landschappen zoals heidevelden. In een uitgroeiend bos zullen ze relatief snel worden verdrongen. Waar berken staan zijn ook vaak paddenstoelen te vinden. Berken leven samen met vliegenzwammen en berkenboleten. Die schimmels noemt men hun symbionten. De schimmeldraden maken contact met de fijne worteldelen van de berk. Die wordt beschermd tegen het binnendringen van schadelijke organismen, krijgt mineralen en een verbeterde wateropname. In ruil levert de berk voedingsstoffen als suikers (glucose) terug aan de paddenstoelen. Als de berk sterft verdwijnen ook vaak de berkenboleten en vliegenzwammen. Als het niet goed gaat met de berk, het is bijvoorbeeld te nat of er is te veel schaduw, dan is er een dikke kans dat er een andere paddenstoel verschijnt, de berkenzwam of berkendoder. De berkenzwam groeit als een bruinig kussen met een korte steel op de stam van de berk, met een witte buislaag aan de onderkant. Deze zwam leeft zowel van de nog levende als van de dode berk, en is daarmee een necrotrofe parasiet. De berkenzwam veroorzaakt bruinrot in het gezonde hout van de boom. Hierdoor kan een aangetaste boom eerst wel rechtop blijven staan, maar zijtakken kunnen onverwacht af vallen. Dan breekt de stam vaak enkele meters boven de grond af. Stukken berkenstam liggen nog tijden met intacte witte schors op de grond, maar zijn van binnen dan al geheel vermolmd.
In het voorjaar leveren berken vreugde en verdriet. Van oudsher wordt in het voorjaar uit de berkenstam sap gewonnen. Door de hoge worteldruk kunnen per boom wel meerdere liters worden afgetapt. Het sap heeft een hoog suikergehalte en na gisting ontstaat een alcoholische drank. Ook wordt het sap als haarmiddel gebruikt onder de naam berkenhaarwater. Het verdriet zit hem in de sterk allergene werking van berkenpollen. Alleen al in Nederland geeft dat problemen voor één miljoen mensen.
Het stuifmeel wordt in de lange mannelijke katjes in enorme hoeveelheden aangemaakt en door de wind verspreid. Terecht gekomen op slijmvliezen van neus of ogen kan dat tot een hooikoortsachtige reactie leid. Daar kan medicatie maar beperkt tegen helpen. In de lange bloeitijd van berken, van de tweede helft in maart tot in mei, kunnen heel veel mensen ziek worden, vooral bij droog en winderig weer. Op de website Pollennieuws wordt voor hen de meest actuele situatie aangegeven.
Ruw of zacht?
- De ruwe berk is een sierlijk verschijning. Met een hoogte tot 30 meter geven de hangende takken vooral aan de ouder bomen een vriendelijker beeld dan de iets kleinere en meer kegelvormige zachte berk. Daarvan zijn de takken meer naar boven gericht en om elkaar heen gedraaid, zeker ook als struik
- De schors van de ruwe berk is zilverachtig wit, en heeft aan de basis gegroefde en ruitvormige zwarte patronen. Die ontbreken bij de zachte berk, met een meer egale en vaak wat grijsachtige schors.
- De bladeren van de ruwe berk zijn glanzend, van eirond tot driehoekig ,en dubbel getand. De zachte berk heeft regelmatige enkeltandige en aan de onderkant behaarde bladeren. Ook de bladsteel is behaard.
- De hangende mannelijke katjes van beide soorten zijn vaak in groepjes van 2 tot 4 bij elkaar. In de winter bruin, verkleuren ze in het voorjaar naar geel. De vrouwelijke katjes zijn aanvankelijk groen en staan recht op. Na bevruchting worden ze breder en gaan ook hangen, tot de vruchtkatjes uit elkaar vallen.
- De ruwe berk groeit op een droge tot matig vochtige, zure tot neutrale bodem. Vooral op arme grond, gedijt goed in zand of leem. In Nederland talrijker dan de zachte berk. Die heeft graag een vochtige tot natte bodem, groeit zowel op zure en voedselarme als op matig voedselrijke veen en zandgronden, ook als struikgewas.
Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers
Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.
Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.
Tot de volgende keer! Menno en Erwin
🎧 Luister verder
Deze nieuwsbrief hoort bij onze wekelijkse podcast, waarin we dit onderwerp verder uitdiepen — met context, verwondering en af en toe een zijpad.
👉 Beluister de aflevering in je favoriete podcastapp.
📬 Blijf meewandelen
Vond je dit interessant?
Dan ben je van harte welkom om deze nieuwsbrief te blijven ontvangen.
Elke week een nieuw verhaal over natuur, wetenschap en hoe die twee ons dagelijks leven raken.
👉 Inschrijven kan via🌿 mennoenerwin.nl
(Gratis, en je kunt je altijd weer uitschrijven.)
Tot volgende week,
Menno & Erwin
Blijf op de hoogte!
Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast
Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.
Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands
Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.
Er staan er 15 rond mijn woning, ze zijn prachtig! Echter geven ze het hele jaar door overlast, incl. dat er steeds minder zon op mijn terras schijnt.
Vraag me ook regelmatig af, wie zet nu zulke bomen in grote aantallen midden in een woonwijk?
We zijn in ieder geval weer bijna van het niezen af! 🫣
Maart tot mei pollen en katjes (alles buiten heeft een groene aanslag en de katjes kom je overal zelfs in huis tegen)
Juni tot augustus verspreiden van de zaden (echt alles ligt vol, zelfs tot in je bed toe en zijn lastig te verwijderen, in je auto)
Sept tot november dan vallen de bladeren. En zeker met dakgoten erg lastig.
Dec tot februari komen de losse takjes los met wind. (En de bladeren blijven opwaaien)