Fitis en tjiftjaf: oog of oor
Die keuze lijkt niet ingewikkeld. Natuurlijk wint het oor. Op het oog lijken deze twee soorten zo veel op elkaar dat ze in het veld erg moeilijk uit elkaar te houden zijn. Maar het eerst opgewekte en dan wat treurig eindigend melodietje van de fitis is niet te verwisselen met het eentonige roepen van de eigen naam door de tjiftjaf. In Duitsland roepen ze Zilpzalp. En in Groot Brittannië chifchaff.
De tjiftjaf arriveert in maart vanuit landen rond de Middellandse zee. De fitis doet er een paar weken langer over, maar die moet dan ook van veel verder weg komen. Ze overwinteren in midden Afrika en moeten eerst de Sahel zone en de Sahara oversteken. Des te verwonderlijker is dat de fitis jaar na jaar op vrijwel de zelfde dag weer terug is en in dezelfde boom zijn melancholieke liedje laat horen, begeleid door de tjiftjaf in de buurboom.
Als ze zo op elkaar lijken, hoe verwant zijn fitis en tjiftjaf? Tegenwoordig wordt dat minder op grond van het uiterlijk bepaald maar vooral naar de overeenkomst in DNA, het erfelijk materiaal. Op basis daarvan horen fitis en tjiftjaf beiden tot het geslacht van de boszangers. Die grote groep, in het latijn Phylloscopus (oftewel bladonderzoekers), bestaat uit 81 bruingroene vogelsoorten die broeden in Europa en Azië. Aan de hand van het DNA worden negen groepen, zogenaamde clades onderscheiden die ieder voor zich afstammen van een gemeenschappelijke voorouder. En jawel, fitis en tjiftjaf stammen uit dezelfde clade.
Er zijn kleine verschillen in uiterlijk. De tjiftjaf heeft wat donkerder poten en wat kortere vleugels. Beiden zijn in het voorjaar uitgesproken insecteneters. De tjiftjaf slaat tijdens het foerageren met zijn staart en zoekt zijn prooien vaak wat hoger in de boom dan de fitis. Behalve in de zang zit het grote verschil tussen beiden soorten vooral in de trekpatronen. Daarop lijkt de klimaatverandering ook effect te hebben. Heel beslissend voor het broedsucces is of het tijdstip van het uitkomen van de jongen nog klopt met de steeds vroegere piek in uit het ei kruipende rupsjes. De tjiftjaf lijkt daar beter op in te spelen dan de fitis, door inmiddels beduidend eerder terug te keren in het broedgebied, soms al in februari. De fitis lijkt het moeilijker te hebben om zijn ook veel langere trektocht uit midden Afrika voldoende te vervroegen.
De laatste 25 jaar horen we ze op vrijwel dezelfde dag in de tweede week van april weer voor het eerst hun lied zingen. Beiden zijn nog steeds zeer succesvolle broedvogels in ons land. Maar wel is de broedvogelstand van de tjiftjaf met 400.000 nu twee keer zo hoog als die van de fitis. Interessant zijn de experimenten van de Groningse onderzoekers Christiaan Both met de bonte vliegenvanger, ook al zo’n langeafstand trekker. Die soort kon zijn aankomst wel wat vervroegen, maar niet genoeg voor de rupsenpiek. Both ontdekte een slimme andere aanpassing van de bonte vliegenvanger. Die vliegen, als ze hier te laat aankomen, nu door naar Scandinavië. En daar lijken ze dan precies op tijd te zijn. Of dat bij de fitis ook het geval zou kunnen zijn? Fascinerende, maar voorlopig veel te moeilijke vraag blijft hoe de verschillen tussen de zo nauw verwante fitis en tjiftjaf ooit tot stand zijn gekomen.
Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers
Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.
Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.
Tot de volgende keer! Menno en Erwin
Blijf op de hoogte!
Wil je meer weten over de geheimen achter ons biologie en andere fascinerende natuur- en wetenschaps onderwerpen? Abonneer je dan op onze podcast en Substack via mennoenerwin.nl, en mis geen aflevering meer. Direct naar de podcast ? Link naar de podcast
Woensdag → nieuwe podcast online die overal te beluisteren is op alle podcast spelers maar ook op substack.
Zaterdag/zondag een nieuwsbrief NL met een uitgebreider verhaal over het onderwerp van deze week met soms 5 tips over het onderwerp in het Nederlands
Je kan zelf kiezen wat je in de mailbox krijgt nederlands engels of alleen de podcast ga naar je settings van substack en zet daar uit wat je niet meer wil ontvangen. Je kan ook alles uitzetten en toch lid blijven van onze substack en dat je dus geen mails meer krijgt.
