Als larve zijn ze aangewezen op het water. Maar verder leven onze salamanders het grootste deel van hun leven op het land. Ze zijn de oudste vertegenwoordigers van de klasse van de amfibieën. Dubbellevend is de vertaling van het woord amfibie, en dat klopt dus heel precies. In het water ademen de larven via uitwendige kieuwen, maar in de rest van hun leven is huidademhaling de manier om aan zuurstof te komen. Salamanders zijn er in soorten (zo’n 700 stuks) en maten (van 2 cm tot een goede meter). Reuzensalamanders leven nu nog in Japan en China. Ooit leefden ze ook in onze streken. In Duitsland werd in de 18e eeuw zo’n fossiel exemplaar gevonden en 1802 verkocht aan Teylers museum in Haarlem. De vinder, de Zwitserse arts Scheuchzer dacht het om een heel oude mensensoort ging. Hij benoemde het ‘Homo diluvii testis’. Oftewel een mens die getuige van de zondvloed geweest was. Negen jaar na de aankoop kwam de Franse geleerde Cuvier langs. Die zag meteen zag dat het hier om het fossiel van een reuzensalamander ging. Nog steeds is dit unieke, 1.26 meter lange fossiel in Haarlem te zien. Alleen heeft het nu de naam Andrias (het geslacht van de reuzensalamanders) scheuchzeri. Wat ziet u dan nu in de achtertuin? Waarschijnlijk een kleine watersalamander, maximaal een geruststellende 11 cm groot.
Die komt in elk geval in ons hele land voor. Dat is als wat minder het geval met de alpenwatersalamander, makkelijk te herkennen aan de fel oranje buik. De kleine salamander heeft alleen een dunne geelrode streep op de buik. Een derde al veel zeldzamer soort is de vuursalamander. Deze geel zwarte landbewoner is met 20 centimeter onze grootste salamander en leeft voornamelijk nog in Zuid Limburg. Deze soort wordt helaas bedreigd door een schimmel. Van alle soorten leven de larven in het water, en eten zich van kleine naar grotere prooien. Anders dan hun naam doet vermoeden kruipen ook de volwassen watersalamanders na de voortplanting aan land. Ze overwinteren op donkere, vochtige plekken. Ze bewegen in het water wel heel wat eleganter dan op het land, waar ze wat moeizaam heen en weer waggelen, steeds de tegenovergestelde poten samen naar voren zettend. Ze hebben als Urodela (dieren met een duidelijk zichtbare staart) ook nog eens hun forse staart te torsen, meestal een derde van hun lichaamslengte.
Kikkers, de andere, veel grotere groep van amfibieën, verliezen hun larvenstaart, Maar de salamanders herinneren in hun gedaante best nog wel aan de oorsprong van het leven op het vaste land, meer dan 350 miljoen jaar geleden. Het oudste nu bekende fossiel is 368 miljoen jaar oud en in Schotland gevonden. Daarna speelden ze tot in het tijdperk van de Jura een grotere rol op aarde. Uiteindelijk ontwikkelden zich uit die eerste salamanders de reptielen, en met hen weer alle vogels en zoogdieren. Ook hun collega’s de kikkers overvleugelden hen. Daarvan lopen er nu op aarde tien keer zo veel soorten van rond. Salamanders leven nu vooral in Noord en Zuid Amerika, Europa (maar niet te hoog in het noorden) en delen van Azië. Ze ontbreken in Australië en Afrika (op het noordelijkste puntje na). Er zijn veel bedreigingen, en hun verdediging door gifklieren in de huid is daarbij niet altijd even effectief. Sommige salamandersoorten die in het water van grotten leven laten als volwassen dieren nog de kenmerken van het larvestadium zien (neotenie). Dat zie je aan het blijven bestaan van uitwendige kieuwen. Zo leeft in Mexico de axolotl, geliefd onderwerp van studie voor biologen die zich toeleggen op de ontwikkeling van het leven zijn. Volgens sommigen van die biologen hebben mensen trouwens ook last van neotenie, met hun trage ontwikkeling en hun grote “kleine kindjes-hoofden”.
Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem dan met andere natuur- en wetenschapsliefhebbers
Vond je dit een boeiend onderwerp? In onze nieuwste podcastaflevering duiken we nog dieper in de wondere wereld van de biologie en de tijd.
Luister de podcast via Spotify of Apple Podcasts.
Tot de volgende keer! Menno en Erwin
🍀 Vlak bij waar ik woon heb ik een gebied (of eigenlijk weg) ontdekt waar de kleine watersalamander ‘S avonds oversteekt tijdens de voorjaarstrek. Zo schattig, en ook echt een oog gekregen voor de ‘bewegende takjes’ zo klein als ze zijn. 😍 Dit voorjaar mocht ik er bijna 2x zo veel tellen als het jaar daarvoor.