Erwin: Deze week schrijft Menno over het verborgen leven van wortels, van wortelharen die maar drie dagen leven tot een vijgenboom die zijn water van 120 meter diep haalt. Liever luisteren? In aflevering #242 praten we erover.
Het spannende wortelleven.
Het ondergrondse leven is voor planten een spannende aangelegenheid. Planten, en zeker bomen hebben houvast nodig. Planten kunnen niet leven zonder water en voedingsstoffen. Wortels zorgen voor verankering in de grond. Soms vertakt in een wortelgestel van zijwortels als bij de winterpeen. Of via een bundel van bijwortels, zoals bij de prei. Alle planten hebben minuscule wortelharen op hun wortels. Daardoor komen zowel water als voedingsstoffen in de plant. Door de opname van mineralen wordt in het merg van de wortel water aangetrokken (door osmotische druk). Zo ontstaat er een overdruk die via de houtvaten voor watertransport naar boven zorgt. Deze worteldruk is soms meerdere atmosfeer groot. Wortelharen zijn dus essentieel voor de plant. Ze hebben een korte levensduur, worden snel vervangen en haast nooit ouder dan drie dagen. Wortels kunnen snel groeien. De zwaartekracht zorgt er voor dat de hoofdwortel altijd naar beneden groeit. Deze positieve geotropie berust vaak op zetmeelkorreltjes in de wortelcellen. Maar het kan ook anders.
Bijvoorbeeld in planten waar de wortelcellen geen zetmeelkorrels hebben. Daar speelt het gewicht van de vloeistof dat drukt op de celwand een rol, mogelijk samen met een inwendig cel skelet. De snelheid waarmee wortels groeien is indrukwekkend, anderhalve centimeter per dag is heel normaal. Voor die groei zijn voldoende water en zuurstof de twee essentiële beperkingen. Daarom groeien ook boomwortels meestal niet dieper dan een anderhalve meter. Het verhaal dat bomen ondergronds net zo groot zouden zijn als bovengronds is een sprookje. Bij uitzondering hebben bomen tussen rotsformaties of in grotsystemen langere wortels. Het record staat op 120 meter, bij een vijgenboom in Zuid Afrika. Die pompt in de Echo Caves elke dag 25 liter water de 120 meter en dan nog de hele stam omhoog. Dat gebeurt trouwens niet alleen dankzij de worteldruk. Cohesiekrachten zijn vaak nog belangrijker. De onderlinge aantrekking van watermoleculen zorgt voor een waterkolom waarin een druk van honderden atmosfeer kan ontstaan. Deze ijzersterke draden van water zorgen ook in de hoogste bomen van boven de honderd meter voor de watervoorziening, zoals bij Sequoia’s en eucalyptusbomen. Zuigspanning ontstaat door verdamping in de bladeren. Die wordt doorgegeven via stengel of stam naar de wortels. De enorme zuigspanning in de reuzenbomen is trouwens ook de reden dat die bomen niet nog hoger kunnen groeien. De huidmondjes, nodig voor de groei door de opname van koolzuurgas, functioneren niet meer bij een nog hogere spanning.
Wortels kunnen ook nog een andere eigenschap hebben: opslag van reservevoedsel. Veel van onze akkerbouw berust daar op. We gebruiken een veelvoud aan wortelgewassen zoals Knolselderij, Koolraap, Rode biet, Cichorei, Pastinaak, Schorseneer, Suikerbiet, Voederbiet, Witlof, Winterwortel en Peen. Aardappels horen niet in dit rijtje thuis, dat zijn verdikkingen van de stengel. Er is nog veel meer variatie in wortelvormen. Klimop heeft (onschuldige) adventiefwortels waarmee de plant zich aan een wand of boomstam hecht. En dan zijn er extra luchtwortels vanaf de stengel, mangrove wortels waarmee planten in een knol op het water kunnen ademen of plankwortels die een extra stevigheid onder aan de stam geven. Een heel slimme symbiose is te vinden in de wortels van vlinderbloemigen. Dat is de plantenfamilie waartoe pinda’s, sojabonen en ook alle andere boon en erwtensoorten horen, Maar ook de luzerne, wikkes, klavers en lupines. Zij hebben allemaal stikstofwortelknolletjes waarin stikstofbindende bacteriën leven. Ze verzorgen dus hun eigen bemesting, en worden behalve als voedselplanten ook veel gebruikt als groenbemesters.
Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.
Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.
🌱 Welke wortels zie jij boven de grond?
Klimop tegen een muur, een omgewaaide boom met zijn wortelkluit omhoog, knolletjes aan een uitgetrokken klaver: noteer wat je tegenkomt in de Natuurwandeldagboek-app, tot 25 waarnemingen gratis.
Liever op papier? Menno’s Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek €24,95 + €4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor €79. Levering begin december, verzending binnen Nederland.
Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin