Erwin: Deze week schrijft Menno over onze maan, van de schampende protoplaneet Theia waaruit ze ontstond tot de vraag waarom een bioloog er weinig te zoeken heeft. Liever luisteren? In aflevering #243 praten we erover. Dit is naar aanleiding van een vraag van een van onze betalende luisteraars Bedankt Edje
Onze maan: feiten en vragen
De zon gaat in het oosten op en in het westen onder. Daartussen staat de zon in het zuiden. Precies het zelfde geldt in de nacht voor maan en sterrenhemel. De vraag of zon en maan ooit in het noorden staat kan eenduidig met nee beantwoord worden. We weten dat aarde dagelijks om zijn as draait. Dat wekt de illusie dat de hemel, zowel als we naar de zon als naar de maan kijken om ons heen draait, maar in feite draaien wij onder de hemel door. De aarde met de maandelijks eromheen draaiende maan cirkelen in een jaar om de zon. Vanuit de sterrenhemel gezien draait de maan in 27,3 dagen om de aarde heen. Maar vanuit de zon gezien heeft de aarde na een maand dan ook al weer een twaalfde van haar jaarlijkse reis om de zon afgelegd. En daarom is vanuit dat zonneperspectief de maan dan ook al 29,5 dagen onderweg voor ze vanuit een maanstand (zoals volle maan of nieuwe maan) in de volgende aanbeland is.
De berekening komt er op uit dat de maan dagelijks op zijn baan om de aarde ruim 88000 kilometer aflegt. Daarbij blijft de afstand tot de aarde zo’n 380.000 kilometer. De relatie tussen aarde en maan is hecht. Met haar massa en nabijheid verhindert de maan spontane slingeren van de aarde in de ruimte zoals we die bij andere planeten wel zien. De massa van onze maan in verhouding tot die van de aarde (1/81e) is groter dan bij manen van andere planeten in ons zonnestelsel. We weten niet of de maan ooit van de aarde is afgesplitst. De meeste aanwijzingen gaan eerder naar de maan als resultaat van een langs schuren van een andere vroege planeet Theia.
Ons zonnestelsel is 4,567 miljard jaar oud, gemeten aan radioactieve vervaltijden. Vlak daarna (goed vijftig miljoen jaar later) zou de voorloper van de aarde geschampt zijn door de tien keer kleinere protoplaneet Theia. Of misschien was het een echte botsing. In elk geval droeg de ontmoeting er aan bij dat de aarde 23.5 graden uit het lood kwam te staan. Aan die scheve stand ten opzicht van de zon danken we nu onze seizoenen. Bij de ontmoeting van aarde en Theia zou zoveel materiaal zijn vrijgekomen dat daaruit de maan ontstond. Onderzoek aan maanstenen bevestigt dat de samenstelling van de aardmantel en maan erg op elkaar lijkt. Het maanoppervlak bestond bij het ontstaan uit gesmolten gesteente (magma). De zwaartekracht van de maan en aarde hebben een grote invloed op elkaar. Een gevolg daarvan is dat de maan in de maandelijkse cyclus om de aarde synchroon met de aarde meedraait, met altijd dezelfde kant naar ons toe gericht. En natuurlijk zien we de aantrekkingskracht van maan en aarde, samen met die van de zon dagelijks terug in het ontstaan van eb en vloed. De maan kan door de grootte en de afstand tot de aarde soms de zon voor ons afdekken, geheel of gedeeltelijk. Maar altijd maar voor korte tijd.
Voor een bioloog is er in dit verhaal over de maan weinig plaats. Geen dampkring, geen lucht of zuurstof, geen voedsel en vloeibaar water aan de oppervlakte. Wel veel straling, en door de lange periodes met en zonder zon een temperatuur die wisselt tussen plus 120 graden en minus 230 graden Celsius. Daar kan geen leven zoals we dat op aarde kennen mee omgaan. Behalve natuurlijk als het menselijk vernuft een eigen atmosfeer en water en voedsel meeneemt, en zorgt voor afscherming tegen straling en te extreme temperaturen. Waarom zouden mensen dat doen? Misschien willen ze platina oogsten, heliumgas en een heel klein beetje waterijs. Dat ijs is pas in 2009 ontdekt. Men vermoedt dat het afkomstig is van ingeslagen kometen en meteoren, of uit reacties met zonnestormen. Het is eenvoudiger raketten te laten starten vanaf de maan dan van de aarde, door de geringere zwaartekracht. Handig voor wie naar Mars wil. Of iets boosaardigs richting aarde wil ondernemen. Voor een bioloog is er op aarde nog veel werk aan de winkel. Iets te veel om zich erg druk te maken over de maan.
Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.
Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.
🌙 Waar stond de maan toen jij hem zag?
Hoog in het zuiden, laag boven de daken in het oosten, een dun sikkeltje of bijna vol: noteer bij je avondommetje wat je ziet in de Natuurwandeldagboek-app, tot 25 waarnemingen gratis.
Liever op papier? Menno’s Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek €24,95 + €4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor €79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.
Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin