Erwin: Deze week schrijft Menno over de tijd-duimstok van het Senckenberg Natuurmuseum: 570 miljoen jaar leven op 2 meter. Liever luisteren? In aflevering #248 praten we erover.
De tijd-duimstok : de natuur heeft lak aan een soort als de mens, snappen politici dat?
Het is een bekend spel, de ontwikkeling van alles wat zich op aarde in 4,6 miljard jaar afspeelt vertaald naar een dag van 24 uur. Dat levert voor het bestaan van de mens nog precies 5 seconden op. Maar in een podcast hebben we geen 24 uur maar 20 minuten. En dan is er voor de mens nog maar 6 honderdste seconde tijd, wat weinig. In zo’n 20 minuten perspectief is er de eerste 3 minuten geen leven op aarde. Na 10 minuten is er zuurstof op aarde, na 12 minuten ontstaat ingewikkeld, en na 14 meercellig leven, zoals sponzen en kwallen. Toch een beetje saaie podcast.
Daarom volgen we in de nu komende 20 minuten een kortere tijd-duimstok, ontwikkeld door het Senckenberg Natuurmuseum in Frankfurt. Een uitklapbare maatstok van 2 meter die het interessantste deel van de ontwikkeling van het leven op aarde beschrijft, vanaf het paleozoïcum. Dat is grofweg de laatste 570 miljoen jaar. Ze doen dat aan de hand van de tien achtereenvolgende tijdperken. Daarbij geven ze 110 soorten planten en dieren weer. Die zullen we maar voor een klein deel kunnen behandelen in die 20 minuten.
In de kleine 2 minuten van het Cambrium zijn in de warme wereldzeeën vrijwel alle dierstammen ontstaan. Daarvan zijn er inmiddels een groot aantal voorgoed verdwenen. Wie treurt nog om de Wiwaxia of de Marrella. De eerste dieren met een chorda verschijnen, voorlopers van de gewervelde dieren. En in de zee groeien al alg-achtige planten.
Snel door naar het Ordovidicum. Het word warm. Eerste insecten bezetten samen met planten het land. Kaakloze vissen zwemmen in zee. Inktvissen komen op, steeds meer dieren krijgen een calciumcarbonaat skelet.
En dan, na 2 en een halve minuut sterft de helft van alle organismen uit, door sterke afkoeling en ijstijden. Dat geeft daarna in het Siluur nieuwe kansen voor beenvissen. De zee wordt weer warm, het supercontinent Gondwana ontstaat. Op het land groeien mossen en lopen spinnen en schorpioenen rond.
Na 1 minuut maken meteorieten er een eind aan. In het volgende tijdperk van het Devoon zijn pantservissen de kampioen in zee, naast inktvissen en haaien. Op het land ontwikkelen zich amfibieën, er ontstaan hogere planten (zoals Rhynia) en insecten beginnen het nu echt goed te doen.
Twee minuten later al weer de volgende, en heel grote uitsterfgolf. Sterke afkoeling en zeespiegeldaling leiden naar het Carboon. Daarna is er een enorme plantengroei in tropische moerassen, de basis voor latere steenkoolafzettingen. In de warme zee groeien zeelelies. Er ontstaan ook in latere tijden heel belangrijke eencelligen, de foraminiferen. Op het land vertonen zich de eerste reptielen.
Grote klimaatverschillen treden op en die leiden na 2 minuten tot kleinere uitsterfgolven. Ook in daaropvolgende tijdperk van het Perm is het klimaat variabel. Vaak wordt het behoorlijk warm. In zee en op het land beginnen reptielen de overhand te krijgen. Op het droge zijn daaronder de voorlopers van dinosauriërs, maar ook van latere zoogdieren (Cynodonten). In zee komen nautilus inktvissen opzetten. Al na anderhalve minuut is er de grootste uitsterfgolf aller tijden. Het is een dodelijke combinatie van meteorietinslagen, CO2 uitbarstingen uit de ondergrond en H2S uitstoot door bacteriën. We zijn nu goed 11 minuten onderweg, en het Paleozoïcum is ten einde.
Veel korter duurt het Mesozoïcum, dat bestaat uit drie tijdperken. Na de Perm extinctie begint het Trias. Veel algeneters zijn verdwenen. Dus komen algen weer opzetten. Het is een relatief warm en droog tijdperk. Dinosauriërs beginnen te floreren, waaronder de eerste vogelsoorten. Veel bescheidener komen zoogdieren op, in zee doen zee-egels en schildpadden het goed en over hun hoofden scheren vliegende reptielen. Vulkanisme zorgt na goed anderhalve minuut vooral in zee voor een uitsterven, het wordt weer koud op aarde.
Daar komt een eind aan in de Jura, wanneer het weer opwarmt en de zeespiegel stijgt. De dinosauriërs, waaronder steeds meer vogelsoorten, floreren. Veel reptielen en amfibieën gaat het minder goed. Krokodillen en zee-reptielen als de plesiosauriers en ichtiosauriers zijn de uitzondering. Zoogdieren leiden een bescheiden bestaan. De vegetatie vernieuwt zich, naast palmvarens, dennen en taxussen gaat het ook de ginkgo goed.
Na twee minuten is het tijd voor de geleidelijke overgang naar het Krijt tijdperk. Het wordt warmer, er is veel vulkaanactiviteit en de continenten schuiven. Het is de bloeitijd van de Dinosauriërs, van haaien, beenvissen en grote inktvissen. Bloemplanten doen hun intrede maar aan al dat moois maakt een meteoorinslag na ruim twee en een halve minuut een bruut einde. Op sommige vogelsoorten na zijn alle dinosauriërs in een klap verleden tijd bij deze afsluiting van het Mesozoïcum, 66 miljoen jaar geleden.
Dan resteren er nog ruim twee minuten voor het Kenozoicum, wat vroeger ook het Tertiair en Kwartair genoemd werd, en nog veel verder onderverdeeld wordt. Het verdwijnen van haast alle dinosauriërs was een zegen voor de zoogdieren. Ze hadden vooral nog last van de venijnige en soms reusachtige vogels. De vegetatie herstelde zich langzaam, vooral ook varens en coniferen. Later ontstonden ook uitgebreide graslanden, en in zee kelpwouden. Er waren voortdurend klimaatwisselingen, warme- en ijstijden wisselden elkaar af. Walvissen, paard-achtigen, vleermuizen, primaten, een grote variëteit aan zoogdieren werd in de lucht vergezeld door een exploderende vogelwereld.
En dan, in de laatste halve minuut wandelen mensensoorten op aarde die we nu nog in ons dragen, Homo sapiens en Homo neanderthalensis. De twintig minuten zijn vol. Volgens sommigen is het Antropoceen uitgebroken. Wat hebben mensen met veel van hun eigenschappen een kansen gekregen op hun aarde. Er zijn ook soorten die kans zien zich zelf te gronde te richten. De mens, aangevoerd door zijn politici, is daar hard op weg naar. De natuur maakt het niets uit.
Vond je dit een waardevolle nieuwsbrief? Deel hem met iemand die ook graag stilstaat bij wat er buiten gebeurt.
Nog geen lid? Elke week de nieuwsbrief in je inbox en de podcast in je feed, gratis.
📏 Wat is het oudste dat jij buiten tegenkomt?
Een oude eik, een zwerfkei, een fossiel in een stoeptegel: noteer het in de Natuurwandeldagboek-app. Tot 25 waarnemingen is het gratis.
Liever op papier? Menno’s Natuurwandeldagboek: twaalf maanden noteren wat je buiten tegenkomt. Boek €24,95 + €4,95 verzending, of de bundel met een jaar app voor €79. Verschijnt in het voorjaar van 2027, verzending binnen Nederland.
Podcast en nieuwsbrief blijven gratis. Tot de volgende keer! Menno en Erwin


